Robert Rutkowski — blog literacki

List otwarty w sprawie Wisławy Szymborskiej

2012-02-06T08:50:00.001+01:00

Z inicjatywy Ilony i Przemysława Witkowskich, Marty Koronkiewicz i Pawła Kaczmarskiego na stronie internetowej tygodnika Polityka od wczoraj można przeczytać „List otwarty w sprawie Wisławy Szymborskiej”, będący reakcją na polityczne przepychanki wykorzystujące w sposób niekiedy żenujący postać i dzieło zmarłej przed kilkoma dniami poetki.

Zachęcam do zapoznania się z treścią listu, który — podobnie jak wiele moich koleżanek i kolegów — zdecydowałem się podpisać, będąc w pełni przekonanym o jego zasadności.

Relacja ze spotkania w Olkuszu

2012-01-31T08:49:00.001+01:00

Jeszcze zdarzają się wiersze: „Elegia przy huśtawkach” Przemysława Dakowicza

2012-01-24T14:20:00.000+01:00

Gorzkie żądło ponowoczesności

Po raz pierwszy „Elegię przy huśtawkach” Przemysława Dakowicza czytałem w pociągu, którym wspólnie podróżowaliśmy do Ostrowa Wielkopolskiego na ubiegłoroczne rozstrzygnięcie Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Wojciecha Bąka „Struna Orficka”. Już podczas dzielenia się luźnymi uwagami nie tylko na temat tego wiersza, ale też przygotowywanych wówczas do druku Placów zabaw ostatecznych, byłem pewien, że ta właśnie elegia musi znaleźć się w cyklu Jeszcze zdarzają się wiersze.

Elegia przy huśtawkach

Córeczko moja w klepsydrze piaskownicy,
córeczko mała na wahadłach huśtawek,
jeszcze tu jesteś, jeszcze nie odpływasz
na place zabaw ostatecznych. A jednak

właśnie teraz, kiedy w jasnym powietrzu
przedpołudniowej pory rozlega się twój śpiew,
gdy ze śmiechem zsuwasz się z drewnianej palisady
i po raz dwudziesty rozpoczynasz od nowa

tę samą grę, właśnie teraz — dosięga mnie
to coś, gorzkie żądło.

8-9 maja 2010

Robert Rutkowski: Niedawno w Bibliotece „Toposu” ukazał się twój najnowszy tomik pt. Place zabaw ostatecznych. Czytałem tę książkę kilka razy i przyznam, że nie była to lektura łatwa. Do kogo adresowany jest ten zbiór wierszy?

Przemysław Dakowicz: Idealny czytelnik to ten, który jest zdolny rozpoznać i połączyć zasadnicze pola problemowe i sposoby wysłowienia obecne w książce. W krótszych utworach starałem się operować środkami prostymi i możliwie precyzyjnymi — po to, by stworzyć podstawowe instrumentarium pojęciowe i obrazowe dla konstrukcji dłuższych, z założenia polifonicznych i wielowątkowych, jakimi są poematy: „Idź”, „Wyrzygnąć”, „Climacus i sobowtóry”. Zależało mi na tym, aby odbiorca mógł ujrzeć całą rzecz w trzech planach: egzystencjalnym (poezja jako wyraz indywidualnego doświadczenia „życiowego”; plan ten dominuje w wierszach „dziecięcych”), językowo-kulturowym (problem referencyjności tekstu; pytanie o to, czy wiersz odsyła jedynie do języka, czy też do czegoś, co jest ponad/poza językiem; w tym planie widziałbym przede wszystkim „Écriture” i „Wyrzygnąć”) i eschatologiczno-metafizycznym (rdzeń tomu tworzą teksty o dość oczywistych odniesieniach do Biblii i literatury teologicznej; najważniejsze z nich: „Łazarz”, „Koniec i dalej”, trzy poematy). Bez rozpoznania owych trzech planów niemożliwe wydaje się dotarcie do fundamentalnego dla Placów zabaw ostatecznych pytania o podmiotowość, o sposób, w jaki konstytuuje się kulturowa tożsamość człowieka jako uczestnika — i ofiary — cywilizacji multimedialnej, w obrębie której współistnieją, nakładają się na siebie i wzajemnie znoszą permanentnie multiplikujące się głosy, wizje rzeczywistości, światopoglądy. Starałem się zrealizować projekt nowego języka, zdolnego — choćby fragmentarycznie, — ująć tę wielość zjawisk. Projekt ów nazwałbym najchętniej klasycyzmem postmodernistycznym. Termin ten próbuje pogodzić potrzebę hierarchizacji w obrębie kultury, elementarny szacunek dla najcenniejszych zdobyczy cywilizacji śródziemnomorskiej, opartej na tradycjach judeochrześcijańskiej i grecko-rzymskiej, ze świadomością rozproszenia, rozbicia, defragmentacji dotychczasowego obrazu świata, człowieka i Boga — kwestia zachowania chrześcijańskiej tożsamości w postmodernistycznym, „płynnym” świecie jest tu bodaj równie ważna, co pytania odnoszące się do sfery języka.
Modelowy odbiorca to zatem ktoś, kto jest zdolny rozpoznać i zinterpretować wszystkie istotne elementy tak pomyślanej poetyckiej konstrukcji, kto równie boleśnie, jak podmiot/podmioty tych wierszy odczuwa skutki uczestnictwa w czymś, co można by określić mianem nowoczesności schizofrenicznej. Dobrze byłoby gdyby orientował się także w najbliższej mi tradycji literackiej, filozoficznej, teologicznej, czytał Eliota, Blooma, Kierkegaarda, listy z Tegel Bonhoeffera. Zdaję sobie sprawę, że moje oczekiwania są dość wygórowane…

RR: Twój poprzedni tomik, Albo-Albo (2006) w sposób oczywisty nawiązywał do dwóch, jak sądzę, najważniejszych dla ciebie współczesnych poetyk: Miłosza i Różewicza. Czy usytuowałbyś swoją twórczość właśnie między tymi dwoma autorami? W jednym z wierszy piszesz, że musisz wybrać, ale nie możesz. Dokonałeś już wyboru?

PD: Rzeczywiście, w Albo-Albo więziły mnie jeszcze cudze języki, niewiele było wierszy rzeczywiście niepodległych. Stanowił on swoiste sprawozdanie z czegoś, co nazwałbym logomachią, walką o własny głos. Po napisaniu Placów zabaw ostatecznych towarzyszy mi przekonanie, że odnalazłem wreszcie odrębny język, że nie muszę już posługiwać się kalkami. Dlatego na pytanie o ważność Miłosza i Różewicza odpowiedziałbym następująco: to giganci poezji dwudziestowiecznej, twórcy (nie jedyni), dzięki którym uzyskałem samoświadomość. Każdy z nich był niegdyś widmem ojca, z którym trzeba było stoczyć pojedynek. Rozstałem się z nimi w pokoju. Myślę o nich z szacunkiem, obdarzam ich synowską miłością, ale nie odczuwam już tęsknoty za powtórzeniem, jestem sobą.

RR: Place zabaw ostatecznych przynoszą kilka pięknych wierszy o twojej córce, Zuzannie. Jeden z nich to „Elegia przy huśtawkach”. Przypuszczam, że to jeden z ważniejszych dla ciebie tekstów, skoro jego fragment dał tytuł książce.

PD: Kiedy pisałem wiersze „dziecięce”, nie miałem jeszcze wizji tomiku. Były gotowe „Idź. Poemat echolaliczny”, „Łazarz” i „Piosenka o guzikach”, kierunek był wyznaczony, ale brakowało kontynuacji. Wiele czasu spędzałem wtedy z Zuzią na placach zabaw, ona bawiła się z dziećmi, ja czytałem, robiłem notatki z lektur. Pamiętam rosnące wewnętrzne napięcie, jakiś rodzaj bolesnej — rzutowanej w przyszłość — nostalgii za tym, w czym uczestniczę, a co kiedyś będzie minione, co bezpowrotnie utracimy, moja córka i ja. Ten stan domagał się utrwalenia. Niedługo po narodzinach Zuzi napisałem wiersz „Patrzymy przez okno”, który ostatecznie także znalazł się w tomiku. Teksty z maja 2010 — „Elegia przy huśtawkach”, „Rozmowy umarłych”, „Plac Wolności” — przyjmowałem jako dar, jako dopełnienie tamtego pierwotnego doświadczenia ojcostwa, relacji ufundowanej na dialektycznym ruchu jedności i oddzielenia, uczestnictwa i obcości. Wtedy właśnie plac zabaw objawił mi się w perspektywie eschatologicznej, jako przestrzeń „rzeczy ostatecznych”.

RR: W dwóch pierwszych wersach „Elegii…” aż dwukrotnie posłużyłeś się metaforą dopełniaczową, co dziś przez wielu uznawane jest raczej za znak rozpoznawczy grafomaństwa niż poezji przez duże „P”. Osobiście nie do końca się z tym zgadzam. U ciebie to „zagrało”, wykrystalizowało się w szerszą metaforę upływającego czasu.

PD: Jestem przeciwnikiem czynienia z drobnych szczegółów warsztatowych kryteriów wartościowania poezji. Interesuje mnie tylko to, czy wiersz, postrzegany jako całość, jest dobrze, czy źle napisany. Kwestia rozstrzygająca to przylegalność lub brak przylegalności tzw. formy do tzw. treści. W „Elegii…” i pozostałych wierszach dziecięcych zależało mi na maksymalnej prostocie wypowiedzi, na możliwie pełnej zrozumiałości komunikatu. To jest w pewnym sensie równoznaczne ze zbliżeniem warstwy słownej i obrazowej wiersza do sposobu, w jaki dziecko postrzega świat i siebie w świecie. Oczywiście, nie obyło się bez nałożenia na perspektywę dziecięcą perspektywy dorosłego, choć wolałbym sądzić, że mamy tu do czynienia raczej ze świadomością ojca przefiltrowaną przez świadomość córki. Dziecko domaga się jednoznacznych odpowiedzi, jest doskonale pogrążone we własnej podmiotowości, nie kwestionuje własnej tożsamości, nie doświadcza chybotliwości sensu, twardo stąpa po ziemi, jest naturalnie zakorzenione, można by rzec: osadzone w bycie. Przeciwnie niż dorosły. W tym konkretnym przypadku metafora dopełniaczowa to najbardziej niezawodny, niemal automatycznie narzucający się środek poetycki umożliwiający syntezę dwóch perspektyw, pieczętujący percepcję dziecięcą stemplem dorosłości i na odwrót. W chwili nałożenia na siebie, zsunięcia owych odrębnych stadiów świadomości poczyna się cała zamierzona elegijność tych wierszy.

RR: „Elegia przy huśtawkach” to wiersz, który w twojej nowej książce dotknął mnie najbardziej być może również dlatego, że sam jestem ojcem. To bardzo uniwersalny wiersz, napisany w sposób prosty, oszczędny, a jednak niesłychanie poruszający. Puenta jest otwarta na czytelnika, ale co mówi o autorze? Czym jest dla ciebie to coś, gorzkie żądło?

PD: Najprościej byłoby rzec: chodzi o śmierć, zanikanie, odchodzenie, ginięcie. „Patrzymy przez okno”, „Elegię przy huśtawkach”, „Rozmowy umarłych” i „Plac Wolności” trzeba interpretować łącznie z innymi tekstami, szczególnie z poematami, ale i z trzema wierszami otwierającymi tom, z których każdy mówi o tym samym w nieco odmienny sposób. Nie da się dobrze zrozumieć Miłoszowskiego cyklu „Świat. Poema naiwne”, jeśli nie zna się „Pieśni Adriana Zielińskiego” i „Głosów biednych ludzi”. Nie sposób interpretować Pieśni niewinności Blake’a, jeśli nie uwzględni się późniejszych o kilka lat Pieśni doświadczenia. Podobnie — toutes proportions gardées — pełne zrozumienie funkcji wierszy „dziecięcych” w Placach zabaw ostatecznych możliwe jest dopiero dzięki lekturze „Idź”, „Wyrzygnąć” oraz „Climacusa i sobowtórów".
W zakończeniu „Climacusa i sobowtórów” napisałem m.in.: i nagle ogłusza go samoświadomość, / bo oto ręce tamtego okazują się jego rękami, / leży na stole, kozetce, łóżku, niezdolny / poruszyć nawet gałką oczną, gapi się / w sufit, wiedząc, że jest chory, chory na / śmierć, śmierć języka, śmierć wszystkiego. Jestem głęboko przekonany, że najważniejsze zadanie, jakie powinien przed sobą stawiać poeta, polega na daniu świadectwa własnej egzystencji. Oznacza to konieczność możliwie pełnego przedstawienia jednostkowej ludzkiej świadomości w ściśle określonym kontekście kulturowym, cywilizacyjnym, historycznym, religijnym etc. Moja jest świadomością człowieka wierzącego, nie uciekającego przed fundamentalną konstatacją nowoczesności traktującą o śmierci Boga, człowieka i poezji. To dość oczywista konsekwencja przepracowania dzieła Tadeusza Różewicza. Ale od Różewicza różnię się w sposób zasadniczy — „spełnioną apokalipsę”, „koniec świata” znam jedynie z relacji, nie z autopsji, choć z pewnością nie zwalnia mnie to z przykrego obowiązku dokonywani sekcji własnych zwłok. Bo jako człowiek i jako poeta początku XXI stulecia od narodzin Chrystusa jestem równie martwy, co — przed pięcioma dekadami — młody autor Niepokoju.
Gorzkie żądło z zakończenia „Elegii…” to bolesne ukłucie śmierci, pojmowanej ontologicznie, w samym centrum życia, samoczynny ruch świadomości skandującej nieprzerwanie swój przeraźliwie nudny refren: „będziesz martwy, jesteś martwy”. Bo stan poetycki polega w moim przypadku (u wielu poetów wygląda to podobnie) na automatycznym, przyjmowanym z niechęcią i ociąganiem, pozawolicjonalnym skorygowaniu perspektywy. Nagle wszystko, w czym się jest zanurzonym, w czym się uczestniczy, zostaje człowiekowi ukazane jakby z oddalenia, a zarazem niezwykle wyraźnie i plastycznie, z ostateczną bezwzględnością. Wtedy pojawia się — niechciany — dystans między postrzegającym a tym, co postrzegane, przypominający poniekąd to, co Mickiewicz utrwalił w lozańskim wierszu [*** „Gdy tu mój trup…”] Ale on mógł jeszcze napisać: Jest u mnie kraj, ojczyzna myśli mojej, / I liczne mam serca mego rodzeństwo, / Piękniejszy kraj niż ten, co w oczach stoi, / Rodzina milsza niż całe pokrewieństwo. Współczesny poeta nie ma „ojczyzny myśli”. Czym jest dzisiaj Dichters Land? To już nawet nie sprażona pustynia Eliota. Ziemia jałowa w legendach o Graalu może się odrodzić, o ile Parsifal zdoła uzdrowić Króla Rybaka — poeta współczesny wie, że w swoim urojonym królestwie nigdy nie zaprowadzi ładu. Jedyne co może uczynić, to próbować jakoś uporządkować bełkot, który wychodzi z jego ust — bez gwarancji, że nawet tak minimalistyczny plan uda się zrealizować.

RR: Dziękuję za rozmowę.

[prwdr.: „Arterie”, nr 2/2011, s.129-131.]

__________

Przemysław Dakowicz ur. 1977. Poeta, krytyk literacki, historyk literatury; doktor nauk humanistycznych; adiunkt w Katedrze Literatury i Tradycji Romantyzmu Uniwersytetu Łódzkiego; wykładowca literatury współczesnej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie; stały współpracownik dwumiesięcznika literackiego „Topos”. Wydał zbiory wierszy Süßmayr, śmierć i miłość (2002), Albo-Albo (2006) i Place zabaw ostatecznych (2011), książkę krytycznoliteracką Helikon i okolice. Notatki o poezji współczesnej (2008) oraz rozprawę historycznoliteracką „Lecz ty spomnisz, wnuku”. Recepcja Norwida w latach 1939-1956. Rzecz o ludziach, książkach i historii (2011). Redaktor tomu zbiorowego Moja Musierowicz. O twórczości autorki „Jeżycjady” (2008). Publikował m.in. we „Frazie”, „Kresach”, „Odrze”, „Pamiętniku Literackim”, „Toposie”, „Twórczości”, „Tygodniku Powszechnym”, „Wyspie” i „Zeszytach Literackich”. Tłumaczony na czeski, serbski i słoweński.

Słowo na niedzielę: Ryszard Krynicki

2012-01-08T09:53:00.001+01:00

Ślady po dwu rozbitych jajkach
na ścianie i na podłodze.
— Co się stało? — pytam naiwnie
pilnującego tej sali
życzliwie uśmiechniętego Chińczyka.
— Nic się nie stało — odpowiada grzecznie.

— To jest sztuka.

(Muzeum Sztuki Współczesnej, Frankfurt n. M.)

Ryszard Krynicki, Nic się nie stało

Spotkanie autorskie w Olkuszu

2011-12-30T14:11:00.001+01:00

W imieniu Rafała Gawina oraz swoim zapraszam serdecznie 14 stycznia 2012 r. (sobota) o godz. 18.00 na nasze wspólne spotkanie autorskie do Galerii Sztuki Współczesnej Biura Wystaw Artystycznych w Olkuszu (ul. Szpitalna 34). Spotkanie poprowadzi Olgerd Dziechciarz.

Wstęp wolny.

Aleja poezji 2

2011-12-01T19:15:00.001+01:00

Podobnie jak w ubiegłym roku, także podczas tegorocznej edycji Festiwalu Puls Literatury w Łodzi organizatorzy przygotowali kolejną odsłonę art happeningu zatytułowanego Aleja Poezji.

Od 4 do 11 grudnia w przestrzeni miasta pojawią się plakaty z wierszami laureatów poprzednich edycji Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Jacka Bierezina, a także wiersze Piotra Gajdy, Rafała Gawina, Mateusza Kiełbasy, Mariusza Cezarego Kosmali, Martyny Łogin, Natalii Małek, Macieja Meleckiego, Józefa Obory, Marzeny Orczyk-Wiczkowskiej, Sławomira Płatka, Rafała Różewicza, Anny Szołtysek-Grzesikiewicz oraz moje.

Szczegółowy wykaz miejsc, w których będzie można spotkać plakaty z wierszami dostępny jest (i stale aktualizowany) tutaj.

Tak jak podczas poprzedniej edycji Alei Poezji, pierwsze trzy osoby, którym uda się spotkać plakat z moim wierszem, zrobić mu zdjęcie i przesłać mi je pocztą elektroniczną, otrzymają ode mnie w ramach rewanżu egzemplarz mojej ostatniej książki pt. Wyjście w ciemno (Stowarzyszenie Literackie im. K.K. Baczyńskiego, Łódź 2009).

Zapraszam do zabawy.

Łódź na powiekach. Portrety łódzkich poetów

2011-11-29T18:55:00.001+01:00

Po zakończeniu krótkiego wojewódzkiego tournée powraca do Łodzi na V Festiwal Puls Literatury wystawa fotografii autorstwa Dominika Figla zatytułowana „Łódź na powiekach”, która miała swoją premierę w Łódzkim Domu Kultury w czerwcu tego roku.

Projekt fotograficzny „Łódź na powiekach” to cykl prezentujący portrety współczesnych poetów związanych z Łodzią (...). Tłem każdego portretu jest za każdym razem ważne, szczególne, istotne miejsce dla poety w okolicach Łodzi. Projekt ma na celu udokumentowanie i przybliżenie czytelnikom, za pomocą obrazu fotograficznego, wizerunków poetów publikujących w latach 2000-2010. „Łódź na powiekach” to wystawa łącząca fotografię i poezję, osobę i twórczość, obraz i tekst. Tyle o swoim projekcie mówi Dominik Figiel.

O zdjęciach gitarzysty Fonovel wspomina także na łamach „Tygla Kultury” jedna ze sportretowanych poetek — Lucyna Skompska, pisząc m.in.: Robert Rutkowski patrzy wprost w obiektyw. Jego twarz pokazana jest frontalnie, całkowicie symetrycznie. Poza nią wszystko ginie w mroku — ciemne wnętrze, ciemna kurtka, ciemna koszulka z jasnym, wiszącym u szyi dinksem zamka błyskawicznego. Ma się wrażenie, że kiedy się za ten dinks pociągnie, mrok się rozstąpi i odsłoni białe ciało poety (poezji?).

Zapraszam Państwa w imieniu autora i organizatorów do Śródmiejskiego Forum Kultury — Domu Literatury (ul. Roosevelta 17, 90-056 Łódź) 5 grudnia br. (poniedziałek) o godz. 17.00 na otwarcie wystawy, którą będzie można oglądać w ŚFK do końca roku.

Mam nadzieję, że obędzie się bez obnażania...

A może byście tak, najmilsi...

2011-11-09T10:08:00.000+01:00

...wpadli na dzień do Tomaszowa, gdzie w ramach V Festiwalu Puls Literatury odbędzie się spotkanie autorskie Przemysława Dakowicza, Roberta Miniaka i moje, a na deser zaprezentują się z recitalem piosenki Emilia Kudra i Łukasz Handzel?

Impreza odbędzie się 18 listopada br. o godz. 17.00 w Ośrodku Kultury TKACZ (ul. Niebrowska 50, 97-200 Tomaszów Mazowiecki), a poprowadzi ją Przemysław Owczarek.

Zapraszam serdecznie.

Słowo na niedzielę: Marek Czuku

2011-11-06T07:25:00.000+01:00

Jorge Luis Borges żył 87 lat. W roku 1960 wydał zbiór krótkich opowiadań i szkiców oraz utworów poetyckich pt. Twórca, który jest perłą w bogatym dorobku wielkiego Argentyńczyka.

Urodziłem się w roku 1960. Chciałbym żyć 87 lat.

Marek Czuku, Twórca

Wyniki IX OKP im. St. Czernika

2011-10-17T08:16:00.001+02:00

Jury IX edycji Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Stanisława Czernika w składzie: Przemysław Dakowicz, Wiesław Przybyła (przewodniczący) i Robert Rutkowski, po zapoznaniu się z 322 zestawami wierszy, postanowiło przyznać następujące nagrody i wyróżnienia:

KATEGORIA I (do lat 12):

I nagroda — Julian Przemyski, Starachowice
II nagroda — Julia Ambroziak, Rawa Mazowiecka
III nagroda — Daria Dębska, Rawa Mazowiecka
III nagroda — Zofia Mordalska, Solec Kujawski

KATEGORIA II (12–15 lat):

I nagroda — Anna Mazurek, Dulowa
II nagroda — Joanna Klimczak, Lublin
III nagroda — Magdalena Kościukiewicz, Dębno
Wyróżnienia — Barbara Woźniak, Kobyłka; Aleksandra Kapała, Siedlików

KATEGORIA III (16–19 lat):

I nagroda — Tomasz Nierychły, Kleczew
II nagroda — Magdalena Zawilska, Lubliniec
III nagroda — Anna Adamowicz, Lubin
Wyróżnienia — Jakub Sęczyk, Biała Podlaska; Albert Kozik, Warszawa

KATEGORIA IV (powyżej 20 lat):

I nagroda — Małgorzata Stachowiak-Schreyner, Sulechów
II nagroda — Urszula Kulbacka, Ełk
III nagroda — Katarzyna Zając, Ozimek
Wyróżnienia — Zuzanna Ogorzewska, Łódź; Tomasz Bąk, Tomaszów Mazowiecki; Weronika Aleksandra Kosmala, Jaworze; Justyna Paluch, Wrocław

Nagroda specjalna za wiersz związany z patronem konkursu — Bolesław Grobelny, Rojów

Nikt nie wierzy, że staje się już...

2011-10-01T15:00:00.000+02:00

Nikt nie wierzy, że staje się już, a jednak... Radio Łódź we współpracy z Katedrą Literatury i Tradycji Romantyzmu oraz Katedrą Literatury Polskiej XX i XXI wieku Uniwersytetu Łódzkiego ogłosiło właśnie kolejną edycję swojego konkursu poetyckiego. W tym roku przyjdzie się zmierzyć z piosenką, a zmaganiom tym patronować będzie Czesław Miłosz i jego Piosenka o końcu świata.

Prace oznaczone godłem, w jednym egzemplarzu, należy wysyłać do 31 grudnia 2011 r. na adres: Polskie Radio Łódź, ul. Narutowicza 130, 90-146 Łódź. Nagroda główna to 2 000 PLN.

Szczegółowy regulamin konkursu na piosenkę dostępny jest tutaj.

Jeszcze zdarzają się wiersze: „W podróży do Essen” Marcina Orlińskiego

2011-09-29T09:05:00.000+02:00

Marcina Orlińskiego, jak sądzę, przedstawiać nie trzeba. Nie tylko dlatego, że po dość długiej przerwie wydał niemal jednocześnie dwa tomiki wierszy (oba, w mojej skromnej opinii, świetne), ale przede wszystkim dlatego, że każdy, kto nawet w niewielkim stopniu interesuje się współczesną literaturą, musiał się na jego nazwisko natknąć. Wierzę też, że gdy poznał teksty tego autora, zainteresował się nimi na tyle, by chcieć więcej. I więcej. Tak przynajmniej było w moim przypadku. Marcin Orliński jednak mnie nie rozpieszczał. Po debiutanckim tomie Mumu humu (2006) kazał czekać na swoją kolejną książkę aż cztery lata. Parada drezyn miała swoją premierę w zeszłym roku podczas IV Festiwalu Puls Literatury w Łodzi, a Drzazgi i śmiech, trzeci w kolejności zbiór wierszy poety, ukazały się tuż po Paradzie... w poznańskiej serii poetyckiej pod redakcją Mariusza Grzebalskiego. Zaiste, seryjny to poeta, ten Marcin Orliński, chciałoby się powiedzieć...

Podzielę się wierszem pochodzącym z Parady drezyn pt. „W podróży do Essen”:

W podróży do Essen

Dzwon uderzył po raz ostatni i przepadł

w sygnale rogatek. Nie ma lepszej pogody na pogrzeb
niż upalny dzień — duszna woń obierków
od ziemniaków, włosy pozlepiane od światła.
Na talerzu przypalone mięso jak spękana
od słońca ziemia. Bruzdy układają się
równolegle. Spójrz, dziecko

próbuje wyjść na zewnątrz, pragnie
powietrza, a tylko gubi się

między kolejnymi kotarami. Och, zna przecież
kulisy wielu teatrów, drewniane konstrukcje
i szafy pełne zepsutych lalek. Ale kiedy
kopie w brzuch, starzy ludzie krzywią się,
zamykają okna. I pozostają

pieczątki na szybach,
naczynia

wysuszone i puste.

Robert Rutkowski: Marcin Orliński — człowiek orkiestra: poeta, krytyk literacki, redaktor „Zeszytów Poetyckich”, juror w ogólnopolskich konkursach, by wymienić tylko kilka z twoich profesji. W jaki sposób to wszystko godzisz i które skrzypce w tej orkiestrze gra Marcin Orliński — poeta?

Marcin Orliński: Staram się godzić działania różnego rodzaju, co jest o tyle łatwe, że poruszam się w obrębie jednej dziedziny, jaką jest literatura. Na szczęście nie muszę projektować umywalek, wykładać mechatroniki ani tworzyć planów finansowych dla firm ubezpieczeniowych. Gdybym musiał, nie wiem, czy dałbym radę zajmować się jeszcze literaturą. Dlatego też podziwiam ludzi, którzy naprawdę potrafią godzić ze sobą różne zajęcia. Dla mnie poezja, krytyka literacka i twórczość na potrzeby reklamy, bo z tego głównie się utrzymuję, to tak naprawdę różne zakątki w tym samym ogrodzie. Pracuję z tekstem. Czasem jako czytelnik, czasem jako twórca. Raz sprzedaję mus owocowy. Innym razem walczę z szarańczą.

RR: Kiedy czytam twoje wiersze, towarzyszy mi skądinąd bardzo przyjemne uczucie, jakbym przez nie płynął. Nie tylko dlatego, że piszesz pięknym językiem, ale zwłaszcza dlatego, że kolejne wersy subtelnie odsłaniają nowe znaczenia, otwierają się na nie. Uchylisz rąbka tajemnicy swojego warsztatu? Kiedy zasiadasz do wiersza wiesz dokładnie, jak będzie wyglądał i po prostu przelewasz go na papier? A może pozwalasz zaskoczyć się słowom/ frazom i dajesz się im ponieść?

MO: Kiedy zaczynam pisać, nie wiem, do czego zaprowadzą mnie słowa. Pisarstwo jest dla mnie przygodą i właśnie tak chciałbym je traktować: jako podróż w nieznane. Josif Brodski podczas uroczystości wręczenia Literackiej Nagrody Nobla wspominał, że ten, kto pisze wiersz, czyni to przede wszystkim dlatego, że kolosalnie przyspiesza wtedy własną świadomość, myślenie, percepcję świata. Bliskie jest mi to podejście, ponieważ pokazuje akt twórczy od wewnątrz, kiedy przez umysł piszącego przepływa wezbrana rzeka. Myślę, że właśnie połączenie indywidualnej pamięci autora ze zbiorową pamięcią języka daje mieszankę najbardziej twórczą, najbardziej uniwersalną, najbardziej wybuchową.

RR: Czym dla ciebie jest wieloznaczność w poezji? Obecnie dość modny jest pogląd, że im więcej odczytań wiersza, tym lepiej…

MO: Ideał poezji wieloznacznej nie jest nowy. Sięga chyba starożytności, a najbardziej rozwinął się w poezji nowoczesnej, która nauczyła nas, że nie należy za bardzo ufać słowom. Tworzymy wieloznaczne obrazy nie dlatego, że ignorujemy rzeczywistość, ale właśnie przez wzgląd na nią. Wieloznaczne słowo lepiej oddaje naszą kondycję poznawczą i twórczą. Z drugiej strony poezja nie powinna rozpuszczać się w pojęciach ogólnych. Abstrakcyjne opisy nie mówią już nic i w sensie literackim zwykle okazują się jałowe.

RR: Trudno się z tobą nie zgodzić, zastanawiam się jednak: co wtedy z komunikatem? Każda wypowiedź artystyczna jest przecież jakimś komunikatem. Możemy oczywiście komunikować naszą, jak to ładnie ująłeś, wieloznaczną kondycję poznawczą i twórczą, ale co wtedy, gdy czytelnik użyje wiersza przeciwko tobie? Co, gdy wyczyta z wiersza coś, czego nie miałeś zupełnie zamiaru powiedzieć i, dajmy na to jeszcze, z czym zupełnie się nie zgadzasz? Na taką wieloznaczność wypowiedzi artystycznej jako twórca godzisz się również?

MO: Poeta powinien panować nad tekstem, ale nie może się łudzić, że zapanuje nad jego wszystkimi możliwymi interpretacjami. Jeśli pisze, dajmy na to, o jabłoni, którą zobaczył, musi się liczyć z faktem, że słowo „jabłoń” będzie odnosiło do innych tekstów literackich, w których była mowa o jabłoni, jabłkach, roślinach, a także o staniu, rodzeniu itd. W przestrzeni symbolicznej jabłoń okaże się drzewem, wydającym owoce. Jednym z owoców będzie ten, który zerwała Ewa. Czytelnik ma prawo się zastanawiać, czy jabłoń, o której pisze poeta, rośnie w sadzie, czy może na polu. Możliwe odczytania są oczywiście dyktowane przez sam tekst, ale zdarza się, że autor nie zna wszystkich ścieżek w swoim ogrodzie. Pytasz o komunikat. Otóż mam wrażenie, że mowa poetycka wiąże się z komunikacją szczególnego rodzaju, ponieważ zawsze zarysowuje się w obrębie określonej formy. Wiersz nie jest monologiem, lecz dialogiem. Wiersz mówi całym sobą.

RR: „W podróży do Essen” z całą pewnością wierszem jednoznacznym nie jest. Czy faktycznie pisałeś go w drodze do Essen, czy, jak podejrzewam, jest to gra językowa z łacińskim esse, lub może z niemieckim essen?

MO: Miło mi, że zwróciłeś uwagę na ten wiersz. Ale niech pozostanie moją małą tajemnicą, kiedy i gdzie ten utwór powstał. Jeśli chodzi o możliwe tropy interpretacyjne, to twoje skojarzenia są jak najbardziej trafne. Essen to nazwa miejscowości w Niemczech, ale i forma niedokonana czasownika „jeść”. Łacińskie słowo esse odgrywa tutaj fundamentalną rolę, ponieważ odnosi się do bycia. Z drugiej strony jedzenie i istnienie nie są od siebie znowu tak odległe. Jak powiada niemieckie przysłowie, Man ist, was Man isst, czyli: Człowiek jest tym, co je. Jedna z możliwych interpretacji tego wiersza mogłaby być zatem następująca: dziecko przyjmuje w siebie śmierć, której doświadcza, ale nie potrafi się odnaleźć w jej kulturowych maskach.

RR: Co ten wiersz mówi o tobie?

MO: Z mojego punktu widzenia ten wiersz opowiada o dziecięcej traumie związanej ze śmiercią bliskiej osoby. Ale do niejasnego wspomnienia przekradł się wątek z dorosłego życia. Mięso na talerzu jest mięsem zwierzęcia. W zestawieniu ze śmiercią człowieka zwierzę zyskuje nowy status metafizyczny. Napięcie rodzi się na styku światła i ciemności, upalnego dnia i uroczystości pogrzebowych, pożywnego posiłku i zwierzęcego ciała. Jeść znaczy istnieć. Ale znaczy też: zabijać. Na ten utwór można spojrzeć także z szerszej perspektywy. Narodziny i śmierć to dwa punkty, między którymi człowiek porusza się w ciągu życia. Nie wiem, czy ludzkie istnienie bardziej jest określone przez dzieciństwo, jak chciał Freud, czy może przez śmierć, jak sugerował Heidegger. Wiem natomiast, że we mnie samym mieszka dziecko, które boi się śmierci, ale jednocześnie w jakiś dziwny sposób jej pragnie.

RR: Dziękuję za rozmowę.

[prwdr.: „Arterie”, nr 1/2011, s.115-116.]

__________
Marcin Orliński ur. 1980. Poeta, krytyk literacki. Doktorant w Instytucie Badań Literackich PAN. Absolwent filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. Laureat wielu ogólnopolskich nagród literackich. Stypendysta Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dziedzinie literatury. Redaktor „Zeszytów Poetyckich”. Wydał tomy wierszy Mumu humu (2006), Parada drezyn (2010) oraz Drzazgi i śmiech (Poznań 2010). Publikował m.in. w „Gazecie Wyborczej”, „Przekroju”, „Tygodniku Powszechnym”, „Twórczości”, „Akcencie” i „Bez dogmatu”. Tłumaczony na języki angielski i szwedzki. Mieszka i pracuje w Warszawie.

Laureaci IX OKP im. St. Czernika

2011-09-23T13:58:00.000+02:00

Jury IX Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Stanisława Czernika w składzie: Przemysław Dakowicz, Wiesław Przybyła i Robert Rutkowski, po zapoznaniu się z 322 zestawami wierszy, postanowiło nagrodzić i wyróżnić następujące osoby (w porządku alfabetycznym): Anna ADAMOWICZ — Lubin, Julia AMBROZIAK — Rawa Mazowiecka, Tomasz BĄK — Tomaszów Mazowiecki, Daria DĘBSKA — Rawa Mazowiecka, Bolesław GROBELNY — Rojów, Aleksandra KAPAŁA — Siedlików, Joanna KLIMCZAK — Lublin, Weronika Aleksandra KOSMALA — Jaworze, Magdalena KOŚCIUKIEWICZ — Dębno, Albert KOZIK — Warszawa, Urszula KULBACKA — Ełk, Anna MAZUREK — Dulowa, Zofia MORDALSKA — Solec Kujawski, Tomasz NIERYCHŁY — Kleczew, Zuzanna OGORZEWSKA — Łódź, Justyna PALUCH — Wrocław, Julian PRZEMYSKI — Starachowice, Jakub SĘCZYK — Biała Podlaska, Małgorzata STACHOWIAK-SCHREYNER — Sulechów, Barbara WOŹNIAK — Kobyłka, Katarzyna ZAJĄC — Ozimek, Magdalena ZAWILSKA — Lubliniec.

Szczegółowy werdykt będziecie mogli Państwo poznać już 15 października br. w auli I Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej-Curie w Ostrzeszowie. O godz. 17.00 rozpocznie się prezentacja nagrodzonych wierszy, tuż po niej recital Leszka Długosza, a następnie ogłoszenie wyników i uroczyste wręczenie nagród i wyróżnień laureatom konkursu poetyckiego.

Zapraszam także przy okazji na godz. 13.00 do czytelni Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy Ostrzeszów im. Stanisława Czernika (Pl. Borek 17) na spotkanie autorskie, które poprowadzi ze mną Wiesław Przybyła.

Słowo na niedzielę: Fernando Pessoa

2011-09-04T08:07:00.000+02:00

Świat, na który przyszliśmy, od półtora wieku cierpi na rezygnację i gwałt — na rezygnację dokonywaną przez lepsze jednostki i na gwałt dokonywany przez gorsze jednostki, gwałt, który jest ich zwycięstwem.

Żadna z wyższych cech nie może się potwierdzić w kategoriach nowoczesności — ani w działaniu, ani w myśli; ani w sferze politycznej, ani w spekulatywnej.

Upadek arystokratycznych wpływów stworzył atmosferę brutalności i obojętności na sztukę — atmosferę, w której subtelniejsza wrażliwość nie znajdzie schronienia. Kontakt duszy z życiem boli coraz bardziej. Wysiłek jest coraz bardziej bolesny, bo zewnętrzne warunki podejmowanego wysiłku są coraz bardziej nienawistne.

Upadek klasycznych ideałów uczynił wszystkich potencjalnymi artystami, a przez to artystami złymi. Dopóki kryterium sztuki polegało na solidnej konstrukcji, na ścisłym przestrzeganiu reguł, niewielu próbowało być artystami i wielka część tych niewielu to artyści bardzo dobrzy. Jednak od kiedy sztuka przestała być postrzegana jako kreacja i stała się sposobem na wyrażanie uczuć, każdy może zostać artystą, bo każdy ma uczucia.

Fernando Pessoa, Księga niepokoju

(tłum. M. Lipszyc)

10 zdań: Olgerd Dziechciarz, „Mniej niż zło”, Mamiko, Nowa Ruda 2011

2011-09-01T09:13:00.000+02:00

Najnowszy zbiór wierszy Olgerda Dziechciarza (ur. 1968) Mniej niż zło podzielił Autor na dwie części: Z myślenia oraz Sen(s)tencje.

Motywem przewodnim utworów z części pierwszej zdaje się być pustka w rozumieniu ontologicznym (por. wiersze Karp, Spacer). To pustka najwyższej wagi, nazywana i przygniatająca (por. Kropka, Confessio). Niemal każda próba przezwyciężenia, zapełnienia owej pustki kończy się fiaskiem — fiaskiem tym dotkliwszym, że skazującym na głęboko uświadomioną samotność, jak w wierszu Żal, gdzie czytamy: włosy będą rosły/ paznokcie będą rosły/ będziemy rośli w nieskończoność// i nikt nie będzie nas podziwiać. Podobną rolę w tomiku spełnia motyw wody, który można interpretować jako „zagęszczoną” pustkę, w której niezwykle trudno „walczyć o oddech” (por. wspomniany już wiersz Karp, a także Za, Zdrada). Dziechciarz, starając się w sposób niezwykle subtelny dotykać spraw najważniejszych i ostatecznych (por. Oddzielenie), ukazuje człowieka skazanego na życie, na które nie ma wpływu (por. Skaczemy); człowieka, który może co najwyżej zapakować strach/ i czekać nadejścia puenty (Porządkowanie) lub w pełni świadomie do tej puenty dążyć (por. ***, uchylone drzwi na balkon…).

Nieco słabiej prezentuje się druga część tomiku pt. Sen(s)tencje, niekiedy sprawiająca wrażenie zbioru przypadkowych, niewykorzystanych w innych wierszach wersów, których Autor najwyraźniej nie chciał zgubić, choć i tutaj zdarzają się, jak na sentencje przystało, myśli niezwykle celne i błyskotliwe, jak chociażby żadna chwila nie jest warta/ żeby o niej myśleć w nieskończoność, albo zło jest konieczne inaczej cierpielibyśmy od dobra, lub też sami sobie jesteśmy winni — a odsetki rosną! i jeszcze kilka innych zgrabnie okraszonych ironią i czarnym humorem.

O sile rażenia najnowszego zbioru olkuskiego poety stanowi przede wszystkim minimalizm zawartych tu wierszy, które zdają się być jedynie sugestią, pretekstem, mającym skłonić do refleksji. Zabieg ten sprawia, że czytelnik przestaje być jedynie biernym odbiorcą, a staje się niemal współautorem, który niejako dopisuje interpretowane/ sugerowane treści, wzbogacając je swoim „Ja”. Dziechciarz znakomicie realizuje przybosiową zasadę minimum słów, maksimum treści. Wiersze z Mniej niż zło są otwarte na czytelnika, na indywidualne odczytania. Są jak lustra, przed którymi stawia nas Autor i zmusza do przejrzenia się, do szczerej rozmowy z samym sobą.

[prwdr.: „Topos”, nr 5/2011, s. 186.]

Słowo na niedzielę: Charles Baudelaire

2011-07-17T07:03:00.001+02:00

«— Mój śliczny piesku, mój dobry piesku, moja kochana psinko, chodź no tu powąchać te wyborne perfumy kupione u najlepszego perfumiarza w mieście.»

I pies, merdając ogonem, co jak słyszałem, jest u tych poczciwych stworzeń odpowiednikiem śmiechu i uśmiechu, podchodzi i wilgotnym nosem dotyka z zaciekawieniem otwartego flakonu; potem cofa się w nagłym strachu i szczeka na mnie z wyrzutem.

«— Ach, ty nikczemny psie, gdybym ci był przyniósł paczkę ekskrementów, wąchałbyś ją z rozkoszą, a może nawet i zeżarł. A więc i ty, niegodny towarzyszu mojego smutnego żywota, podobny jesteś publiczności: jej także zamiast subtelnych pachnideł, które tylko ją drażnią, należy zawsze podsuwać starannie dobrane paskudztwa.»

Charles Baudelaire, Pies i flakon
(tłum. L. Engelking)

Łódzcy poeci w obiektywie

2011-05-31T18:12:00.001+02:00

Czy udało się autorowi udźwignąć na swoich powiekach łódzkich poetów okaże się już w czwartek, 9 czerwca, w Galerii Kawiarni Łódzkiego Domu Kultury przy ul. Traugutta 18 o godz. 18.00, kiedy zostanie otwarty wernisaż. Portrety łódzkich poetów będzie można oglądać w ŁDK-u do końca czerwca, natomiast znacznie dłużej na oficjalnej stronie projektu.

Po wernisażu, o godz. 19.00, organizatorzy rozstrzygną IV edycję Poetyckich Gier Ulicznych, a o 20.00, by zakończyć wieczór z przytupem, zagra zespół Fonovel.

Zapraszam serdecznie.

Spotkanie autorskie w Warszawie

2011-05-09T08:08:00.005+02:00

Wraz z Klubogalerią Patefon, Europejskim Stowarzyszeniem Kultury „Enclave”, Fundacją Sztuki Otwartej i redakcją „Notatnika Satyrycznego” zapraszam na spotkanie autorskie, które odbędzie się 4 czerwca br. o godz. 19.00 w Klubogalerii Patefon-Młociny (ul. Żubrowa 17) w Warszawie.

Po spotkaniu zapraszam do udziału w otwartym turnieju jednego wiersza. Organizatorzy przewidzieli nagrody finansowe i rzeczowe. W jury wspierać mnie będzie prowadzący spotkanie Paweł Łęczuk.

Wstęp wolny.

IX Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. St. Czernika

2011-05-06T10:51:00.009+02:00

Portret Stanisława Czernika
autorstwa Zbigniewa Kresowatego

Jak co dwa lata Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Ostrzeszów organizuje kolejną edycję konkursu poetyckiego, którego patronem jest wybitny poeta, prozaik, eseista, tłumacz, teoretyk literatury Stanisław Czernik (1899-1969).

Patronat nad konkursem objęli:

Burmistrz Miasta i Gminy Ostrzeszów

Starosta Ostrzeszowski

Szczegółowe informacje oraz regulamin konkursu dostępne są tutaj.

Jeszcze zdarzają się wiersze: „wiersz ostatni” Teresy Radziewicz

2011-03-08T10:28:00.003+01:00

25 lutego miałem przyjemność uczestniczyć w spotkaniu autorskim Teresy Radziewicz promującym jej najnowszą książkę poetycką pt. Sonia zmienia imię wydaną przez coraz prężniej rozwijające się łódzkie wydawnictwo Kwadratura. Spotkanie odbyło się w Łódzkim Domu Kultury, a poprowadził je Piotr Grobliński.

Mając jeszcze w pamięci poprzednią książkę Autorki (Lewa strona, Stowarzyszenie Literackie im. K. K. Baczyńskiego, Łódź 2009), po nowym zbiorze wierszy spodziewałem się wiele i z czystym sumieniem mogę powiedzieć, że ani Teresa Radziewicz, ani Sonia nie zawiodły moich oczekiwań. Na uwagę zasługują także świetne ilustracje autorstwa Magdaleny Moskwy.

W cyklu Jeszcze zdarzają się wiersze chciałbym się z Państwem podzielić wierszem ostatnim Teresy Radziewicz. Zachęcam również do przeczytania krótkiej rozmowy z Autorką.

wiersz ostatni

składa się z samych ważnych słów
takich jak liczenie i czekanie

jest tu miejsce dla matki patrzącej z jego oczu
i dziewczynki w której miało zamieszkać wspólne
— wymyślali imiona kolory sukienek zaplatali warkocze

jest miasto w którym pierwszy raz
dopasowali się do wyżłobień
i droga która jutro przestanie boleć

żółte światło zza wypiaskowanych chmur
będzie udawało że grzeje
nasyp zafaluje i sprawdzi
które miejsca
pamięć umie nazywać

zajęcza warga odrośnie
skaza nie da się przykryć
ani przeobrazić

Robert Rutkowski: Niewątpliwie Łódź Cię lubi i chyba lubi z wzajemnością. Twój najnowszy tomik, Sonia zmienia imię, ukazał się właśnie w łódzkim wydawnictwie Kwadratura, Lewa strona dwa lata wcześniej nakładem (również łódzkiego) Stowarzyszenia Literackiego im. K. K. Baczyńskiego. Czemu zdecydowałaś się ponownie na łódzkie wydawnictwo?

Teresa Radziewicz: Robercie, czy uważasz, że taki początkujący poeta jak ja ma możliwość wybierać w wydawnictwach jak w ulęgałkach? A poważnie mówiąc, oczywiście to, że Kwadratura chciała wydać moją książkę, było dla mnie istotne. Poza tym bardzo podoba mi się estetyka ich wydawnictw, te książki mają duszę.

RR: Jedną z pierwszych rzeczy, jaka rzuca się w oczy po otwarciu Twojej nowej książki jest brak interpunkcji oraz dużych liter, nawet w nazwach własnych. Skąd ta zmiana? Lewa strona, o ile dobrze pamiętam, zachowuje interpunkcję.

TR: Lewa strona jest bardziej narracyjna, blisko jej momentami do prozy poetyckiej i dlatego, moim zdaniem, konieczna była interpunkcja, która organizowała w pewnym stopniu tekst. W książce Sonia zmienia imię mogłam z interpunkcji zrezygnować zakładając, że funkcję organizującą, w większym niż w pierwszej książce zakresie, spełni zapis, układ wersów.

RR: Zanim przejdziemy do wiersza, o którym chciałbym z Tobą porozmawiać, jeszcze jedno pytanie z kategorii ogólnych. Czy pisząc Sonię..., a więc tworząc bohatera i osadzając go w pewnych sytuacjach lirycznych, nie obawiałaś się, że wchodzisz na grunt, który został już dość dobrze udeptany przez herbertowskiego Pana Cogito? Nie mówię oczywiście o Twojej poetyce, bo ta jest zdecydowanie osobna, chodzi mi bardziej o sam zabieg literacki. Takie porównanie narzuca się samo i trudno od niego uciec.

TR: Hmm… Jakby tu powiedzieć… Nie obawiałam się, bo nie myślałam o Panu Cogito. A raczej — nie sądziłam, że ktoś porówna Sonię z herbertowskim bohaterem, bo to nie te rejestry, inny cel, inna płeć, inna, jak mówisz, poetyka. Powinnam chyba trochę żałować, bo bardzo bliski mi jest i Herbert, i Pan Cogito.

RR: Z góry przepraszam za to banalne pytanie, ale zaryzykuję. Tytuł wiersz ostatni sugeruje, że znajduje się on na końcu książki, tymczasem tak nie jest. Dlaczego zdecydowałaś się go przewrotnie nie umieszczać na końcu, nadając jednocześnie taki tytuł. Czemu ma służyć ten zabieg?

TR: Ależ nie masz za co przepraszać. Zdawałam sobie sprawę, że umieszczając wiersz ostatni wbrew temu, co sugeruje tytuł, nie na końcu tomiku, „narażam się” na takie pytania. Zresztą w swoim pytaniu już częściowo podajesz odpowiedź: „zdecydowałaś się go przewrotnie nie umieszczać na końcu…”. Właśnie tak miało być — przewrotnie. Oczywiście redaktor książki, Piotr Grobliński, również zadał mi podobne pytanie. Przecież byłoby nudne, gdyby wiersz ostatni był jako ostatni w tomiku… To swojego rodzaju „zmyłka”. Nie powinien być na końcu, bo potem jest — wbrew pozorom — coś jeszcze. Jak w życiu. Coś się dzieje, myślimy, że to koniec, że nic więcej nie można zrobić, a potem życie toczy się dalej…

RR: W wierszu ostatnim widać wyraźnie dwie kwestie najistotniejsze, moim zdaniem, również dla całej książki: proces nazywania i proces tracenia (o tym za chwilę), co na dobrą sprawę można ze sobą połączyć. Nazywanie to dla Ciebie bardziej odkrywanie/ oswajanie istniejących ludzi, uczuć, miejsc, rzeczy itd., czy może bardziej ich stwarzanie?

TR: To bardzo trudne pytanie. Czym jest bardziej nazywanie, oswajaniem czy stwarzaniem? Chyba tym i tym jednocześnie. To, co nie zostało nazwane — nie istnieje. A jeżeli nawet istnieje, jest obce i przez sam ten fakt — groźne. Nazywane staje się i staje się bliższe.

RR: Nie wiem, czy nie posłużę się zbyt dużym skrótem myślowym, ale proces nazywania, niosący ze sobą pewną wartość naddaną, a więc zmianę, dzięki której coś się zyskuje, sprawia jednocześnie, że coś tracimy. To takie przysłowiowe „coś za coś”. Nie wiem, czy się ze mną zgodzisz, ale jeśli tak, chciałbym zapytać, co wg Ciebie tracimy, a co zyskujemy w tym procesie nazywania, ale także w procesie zmiany nazw, imion? Kiedy sprawdzałem znaczenie imienia Sonia okazało się, że dość paradoksalnie określa ono osobę, która nade wszystko ceni sobie jedność, a zarazem pragnie się z tej jedności wyodrębnić…

TR: Nie sprawdzałam znaczenia imienia mojej bohaterki. Zaskoczyłeś mnie tym, co wynika z tej analizy. I znowu zadajesz pytanie, na które bardzo trudno jest odpowiedzieć. Nazywanie, a więc słowo, język wiążą się nierozerwalnie z kulturą, cywilizacją — czymś, co przeciwstawia się naturze symbolizującej bardziej odczuwanie i działanie. Chyba to tracimy właśnie — tę zdolność odczuwania, taką pierwotną zdolność, jaką chyba jeszcze można zaobserwować w kontakcie niemowlęcia z matką, w kontaktach z dziećmi, które potrafią wyrazić uczucia bez słów, a dopiero później, gdy zaczynają mówić, używać języka jako środka komunikacji, zaczynają — paradoksalnie — tracić tę łączność (odpowiadam intuicyjnie). A zysk? Chociażby literatura. „Coś za coś”.

RR: Piszesz: wiersz ostatni/ składa się z samych ważnych słów/ takich jak liczenie i czekanie. Kiedy przy różnych okazjach pytano mnie o to, dlaczego w swoich dwóch ostatnich książkach nie stosuję dużych liter, zwykle odpowiadałem, że nie wierzę, by jedne słowa były ważniejsze od drugich. Ty tę wagę w otwarciu wiersza podkreślasz, a jednak formalnie nie wartościujesz. Dlaczego?

TR: Przewrotnie, również przewrotnie. Poza tym często bywa tak, że to samo słowo dla różnych osób, ba, dla tej samej osoby, tylko w różnych sytuacjach, może mieć inną wartość. Raz bywa ważniejsze, a innym razem nieważne. W Soni... każdy może wybrane słowo czytać z wielkiej litery (śmiech).

RR: Popraw mnie, proszę, jeśli zagalopuję się w interpretacji. Wiersz ostatni jest dla mnie przede wszystkim wierszem o wspomnianej już stracie (najwyraźniej widać to w drugiej strofie), o czekaniu na lepsze jutro (droga która jutro przestanie boleć), w końcu o rezygnacji i poddaniu się (żółte światło zza wypiaskowanych chmur/ będzie udawało że grzeje) — poddaniu się, które można odczytać także bardziej wieloznacznie, wychodząc jakby poza wiersz. Jak bardzo autotematycznie można odczytać korespondujące ze sobą tytuł i ostatnią strofę? Nie można odejść od poezji, bo ta jest skazą, której nie da się przykryć/ ani przeobrazić?

TR: Sam pewnie nawet nie wiesz, jak wiele masz racji. Albo sam to doskonale — jako poeta — wiesz. Jest to wiersz o stracie, o nadziei i wreszcie o poddaniu się. Jest opowiadaną historią. I tak można go czytać. Ty poszedłeś dalej i, łącząc puentę z tytułem, odkryłeś inną warstwę wiersza. Jest to dla mnie bardzo cenne, że tak go przeczytałeś. Masz rację, są w nas takie skazy, znaki szczególne, które „odrastają” po wszelkich zabiegach czy operacjach.

RR: Skąd wiadomo, że wiersz, który akurat powstaje, będzie ostatni? Nigdy nie wiadomo i właśnie dlatego w tomiku ostatni nie jest? A jeśli tak, to czy możliwe jest napisanie wiersza, który nie składałby się z samych ważnych słów?

TR: Trochę przewrotnie (znów) odwrócę to, co mówisz. Nigdy nie wiadomo, czy wiersz, który powstaje, nie będzie ostatni. A jeżeli będzie? Wyobraź to sobie. Piszesz wiersz, który okazuje się ostatni. Każda kolejna próba byłaby więc wierszem, który nie składałby się z samych ważnych słów. Tylko czy wtedy to będzie jeszcze wiersz? Same pytania. Czasem myślę, że czytanie poezji jest przede wszystkim zadawaniem pytań.

RR: Sonia zmienia imię to z pewnością książka, do której będę wracał. Gratuluję i czekam niecierpliwie na Twoje nowe wiersze, bo apetyt rośnie…

TR: Cóż w takiej chwili może powiedzieć autorka? Może podziękować i niniejszym to czyni.

__________
Teresa Radziewicz (ur. 1970) — poetka. Autorka książek poetyckich Lewa strona (2009) oraz Sonia zmienia imię (2011). Debiutowała w tomiku pokonkursowym XXIX Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Haliny Poświatowskiej w 2005 r. Trzykrotnie nominowana do nagrody głównej Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Jacka Bierezina (w 2008 r. otrzymała Nagrodę Publiczności). Laureatka m. in. XVIII Konkursu Poetyckiego o Nagrodę im. K.K. Baczyńskiego w Łodzi, XVII Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego „Dać świadectwo” w Krakowie, VI Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Kazimierza Ratonia w 2010 roku. Publikowała w „Arteriach”, „Frazie”, „Migotaniach, przejaśnieniach”, „Notatniku Satyrycznym”, „Pro Arte”, „Studium” i „Tyglu Kultury”. Za debiutancki tomik wierszy otrzymała Nagrodę Literacką Prezydenta Miasta Białegostoku im. Wiesława Kazaneckiego za najlepszą książkę 2009 roku. Mieszka na Podlasiu.

Jeszcze zdarzają się wiersze: „Falochron” Michała Murowanieckiego

2011-01-15T12:14:00.004+01:00

Mam nadzieję, że nasze żony nie będą miały mi tego za złe, ale mam wielką słabość do języka Michała Murowanieckiego.

Lektura Spięcia, bo taki tytuł nosi nowy tomik poety z Wiśniowej Góry, to intrygująca, miejscami nieco surrealistyczna przygoda, mimo to jednak głęboko osadzona w konkrecie. Murowaniecki to poeta umiejętnie łączący przefiltrowane przez swoją wyobraźnię obrazy z niesamowitym wyczuciem języka i poetyckim słuchem, dzięki któremu wiersze zyskują drugie dno, otwierają się na dodatkowe znaczenia. O tym, że językowa ekwilibrystyka nie jest tylko zabawą przekona się każdy, kto sięgnie po tę książkę.

Chciałbym, aby powyższy wstęp posłużył mi za usprawiedliwienie, ponieważ w cyklu Jeszcze zdarzają się wiersze postanowiłem umieścić wiersz, który nie jest ani obrazowo, ani językowo reprezentatywny dla książki. Falochron, bo o tym wierszu mowa, wyraźnie kategoryzuje poezję i poetę w świecie, umiejscawia gdzieś pomiędzy. Właśnie to pomiędzy jest dla mnie jednym z słów-kluczy tego tomiku i o tym, mam nadzieję, uda mi się porozmawiać z Autorem.

Poniżej wiersz i krótka rozmowa z Michałem Murowanieckim. Zapraszam do komentowania i dzielenia się swoimi spostrzeżeniami.

Falochron

Wątki się zawiązują
jak wstążki rzek.

Już nie wiem, czy to życie
podsuwa słowa, czy może

słowa dyktują życie.
Jesteśmy gdzieś pomiędzy

pustym morzem a pełnym niebem.
Dotykamy wody jak nowej rany.

Robert Rutkowski: Falochron to oczywiście tylko pretekst. Równie dobrze mógłbym wybrać dowolny wiersz z Twojej nowej książki i przypuszczam, że rozmowa wyglądałaby podobnie. Podczas lektury Spięcia miałem wrażenie, że wchodzę w świat doskonale przemyślany i ułożony w spójną całość. Czy nie uważasz, że wyciąganie pojedynczych tekstów z tej książki robi jej krzywdę? Wiersze oczywiście się bronią, czytałem wcześniej kilka z nich w prasie literackiej,chodzi mi bardziej o zubożenie przekazu, bo Spięciemówi do mnie jako całość, coś na kształt — wybacz — poematu, a nie zbioru wierszy.

Michał Murowaniecki: Wiesz, ta książka nie powstawała jako koncept-album, historia nie pisała się linearnie. Wiele czasu poświęciłem na weryfikowanie układu tekstów, za który ponoszę całkowitą odpowiedzialność. Sądzę, że Twoje wrażenie jest wynikiem zaproponowanej„kolejności wydarzeń”, a zatem biorę to za potwierdzenie, że udało się w miarę zachować spójność opowieści. Uważam osobiście, że gdyby te teksty porządnie przetasować,zaczną się wyraźniej jawić jako autonomiczne. Jednak dla mnie, przy wydaniu książki poetyckiej, istotne jest coś więcej niż publikacja samego zbioru wierszy — takiego, gdzie wszystko ładujemy do worka metodą „jak leci”. To ma być coś więcej, to ma być projekt,za którym idzie myśl przewodnia, jakieś przesłanie. Zdawałoby się, że to oczywiste, ale staram się czytać na bieżąco wydawane tomiki, więc zauważam, że niekoniecznie tak bywa. Z kolei krytyka literacka bardzo często na siłę stara się odnaleźć klucz do książki, jakby nie mogła uwierzyć, że dla niektórych autorów tomik oznacza po prostu zbiór najlepszych tekstów, ułożony na chybił-trafił. Nie musi to być przecież wada, po prostu dla mnie myśl przewodnia jest ważna, żeby nie powiedzieć: konieczna.

A co do poematu… Jeśli ktoś tak to odczuwa, to ja nie widzę problemu. Nie muszę Ci wybaczać, bo nie sądzę, by poemat był w jakiś sposób gorszy od zbioru wierszy. Słyszałem co prawda o byciu„już prozaikiem” lub „jeszcze poetą”, ale żeby wybaczać za „poemat”?...

RR: Czymś, co rzuca się w oczy już podczas pierwszej lektury Spięcia jest Twoja słabość do surrealizmu. Od ludzi życzliwych wiem, że w pierwszej wersji tomiku było go nie tylko więcej, ale także był bardziej nachalny.Czy ostateczny kształt książki to kompromis pomiędzy jasnością komunikatu a wyobraźnią, czy może bardziej pomiędzy Tobą a redaktorem/ wydawcą?

MM: Sądzę, że „życzliwi” widzieli wcześniejsze wersje tomu, w których brakowało kilku tekstów najświeższych, a zatem tych, które silniej odwołują się (powiedzmy) do surrealizmu. Ja już parę miesięcy po druku debiutanckiego zbioru miałem blady zarys drugiej książki.Praktycznie cały rok 2009 i połowa 2010 roku to był dla mnie czas pracy nad komponowaniem tomu, okres szukania nowej stylistyki i zderzania własnej poezji z tym, co na bieżąco czytałem (w tym okresie odrobiłem sporo poetyckich zaległości, jeśli chodzi o tzw. obowiązkowe lektury). Efektem tej konfrontacji i odczekiwania było wyrzucenie ponad połowy tekstów i zastąpienie ich innym materiałem. Myślę,że tak jest dobrze — chciałbym, żeby moje książki różniły się od siebie. Bo na co mi sequel Punctum? A redaktor nie miał ze mną dużo roboty. Jak mówiłem, kreśliłem te teksty przez prawie dwa lata, aż zdążyły okrzepnąć.

A skąd się wziął surrealizm? Po części ujawnił się w wyniku śledzenia malarstwa surrealistów (głównie René Magritte’a) — spodobała mi się ta zadziorna alokacja przedmiotów i symboli, przeniesienie znaczeń w zupełnie inne rejony. Ale chciałbym podkreślić, że niemała część surrealizmu w Spięciu wzięła się po prostu z życia,jak chociażby ta podpaska zamieniająca się w księżyc. To nic innego jak obraz z popularnej swego czasu telewizyjnej reklamy. Założę się nawet, że większość z nas ją widziała, ale ponieważ jesteśmy uodpornieni na obrazy, którymi się nas coraz częściej i szybciej zarzuca, nawet nie zauważyliśmy tej niecodziennej „metamorfozy”. Gdy jednak przeniesiemy taki niecodzienny „obraz” w świat poezji, a więc sferę niemającą wiele wspólnego z marketingiem, okazuje się, że wywołujemy wyraźną interakcję.Jest efekt: zniesmaczenie, zażenowanie, chichot (bo z takimi reakcjami miałem do czynienia przy odbiorze „podpaski”). To wszystko reakcje na bodziec, którym był odpowiednio skonstruowany wiersz. Z jednej strony niedaleko stąd do pisuaru Duchampa, z drugiej — do intelektualnej igraszki, ale dla mnie tu się toczy walka o odzyskanie wrażliwości. O to, by czytelnik zechciał podjąć rękawicę, lub chociaż przyjąć gardę, zamiast ziewać w narożniku.

RR: Czy dystych rozpoczynający Falochron zdradza po trosze Twój sposób pisania? Dajesz się ponieść obrazom i dryfujesz na frazie ciekawy, dokąd Cię poniesie, czy może od samego początku masz ustawioną busolę na piętno puenty?

MM: Z wierszami jest tak, że nie przewidzisz wszystkiego. Raz cię poniesie jak pchełkę, a raz ryjesz mozolnie dłutkiem w żelazie. Powiem tylko, że puenta odnajduje się sama, jak brak tchu po wypowiedzeniu długiego zdania. Co do warsztatu pracy… Jestem trochę jazzmanem, a trochę upierdliwym realizatorem dźwięku. Najpierw gram solówkę od początku do końca, a potem siedzę po nocach w studiu, by wydobyć odpowiednie nuty, doszlifować przejścia i dopracować miksy.

RR: Literatura jest dla Ciebie obok życia, czy życie jest obok literatury? W Falochronie rozgraniczasz to, ale mam wrażenie, że jedynie po to, by uwydatnić paradoks, bo tak naprawdę to jedno. A może właśnie nie? Pisanie to dla Ciebie rozbieranie całości na czynniki pierwsze i składanie jej ponownie już po swojemu, czy raczej, powiedzmy, sekcja zwłok, którą przeprowadzasz z czystej ciekawości?

MM: Dla mnie osobiście w życiu nie ma wiele miejsca na literaturę, z kolei w literaturze jest sporo miejsca na życie. I znów paradoks, ale tak to się właśnie prezentuje. Falochron uwypukla ten rozdźwięk. Tytuł wiersza mimo wszystko zaznacza potrzebę rozgraniczenia, próbę obrony przed przypływem. Bo czy nie najlepiej ogląda się morza, stojąc na twardym brzegu? Oczywiście, na świecie muszą byćteż surferzy.

RR: W Spięciu fascynujący dla mnie jest również sposób w jaki ciągniesz się za język i jak ten łapie Cię za słówka, na co pozwalasz poddając mu się. Mam tu na myśli chociażby takie frazy jak: w wyrazie whisky/ ukrywa się niebo (Od kuchni), Jeśli błędnie wymówisz słowo „szanta”,/ usłyszysz diabła, który się schował (Szanta), Dzień jest czerstwy,/ czerwiec nosi w sobie robaka (Klamry), jest Pan, ale nie ma paniki (Dozajezdni). To tylko kilka z wielu przykładów. Czy język jest dla Ciebie środkiem czy celem?

MM: Nie jest celem, to mogę z całą pewnością powiedzieć. Natomiast nie widzę swojej poezji bez prób zapasów z językiem. Słowa są inspirującym tworzywem. To w pewnym uproszczeniu jedynie zbiory liter, ale ja zawsze lubiłem scrabble. Słowa niosą ze sobą (lub w sobie) inne słowa, więc czemu by ich nie powyciągaćna wierzch? Z drugiej strony, cenię brzmienie i rytmikę wypowiedzi. Poza tym — same obrazy? Same poukładane złote myśli?... Jakoś mi mało. Kręci mnie zderzanie wyrazów i pojęć, lubię jak iskrzy. Z tego iskrzenia wychodzi czasem coś nieoczekiwanego, jakiś większy płomień, któremu chce się dać zahipnotyzować. Metaforycznie ujmując, w założeniu moim celem jest pożar traw.

RR: Słowem-kluczem Spięcia jest dla mnie słowo pomiędzy. To właśnie tutaj, mam wrażenie, rozgrywa się ta książka: pomiędzy jawą a snem, pewnością a intuicją, życiem i wyobrażeniem o życiu. Falochron również jest pomiędzy. W wierszu zamykającym tomik piszesz: I tak całe życie/ między wierszami (Rugby). Być pomiędzy to chyba dobre miejsce dla poety, który chowa w ustach przepaść.

MM: Najprawdopodobniej masz rację, dla poety to najwłaściwsza perspektywa, taki rozkrok na granicy dwóch światów, dwóch perspektyw. Podoba mi się, że znalazłeś ten dysonans między życiem a wyobrażeniem o życiu, bo to ważny (choć nieco maskowany) temat Spięcia. Dla literatury chyba najlepiej jest utrzymywać właśnie taki szpagat nad urwiskiem. Bo ja zakładam, że pomiędzy jest przepaść. Najlepiej stać po którejś stronie twardo, obiema nogami, ale wtedy nie ma poezji. Ona pojawia się wtedy, gdy znajdziemy odpowiedni przewodnik, coś, co na chwilę połączy te dwie płaszczyzny i przewiedzie prąd.

RR: Zastanawiam się, jak daleko można odczytać Falochron na poziomie symbolu. Każdy wiersz to próba wiary? A jeśli tak, to w co?

MM: Falochron jest najskromniejszym tekstem Spięcia, ale chyba najpojemniejszym. Tak, w pewnym sensie każdy wiersz to świadectwo wiary: w nieuchronność zjawisk, cykliczność praw natury, w prawo do wyboru, a poniekąd też w pełne niebo. W książce próbuję nie tylko pogodzić to wszystko, lecz także pogodzić się z tym wszystkim.

RR: Jak długo można przebijać się przez jedną metaforę?

MM: Do skutku. Albo do przyczyny.

__________

Michał Murowaniecki (ur. 1982) — autor książek poetyckich: Punctum (Łódź 2008) oraz Spięcie (Łódź 2010). Laureat Dżonki 2008 — Nagrody Literackiej im. Stachy Zawiszanki. Mieszka w Łodzi i Wiśniowej Górze.

Aleja poezji

2010-11-26T13:54:00.001+01:00

W ramach IV Festiwalu Puls Literatury w Łodzi na początku grudnia br. w przestrzeni miasta pojawią się plakaty z wierszami laureatów poprzednich edycji konkursu im. Jacka Bierezina oraz wiersze autorstwa: Tomasza Bąka, Wojecha Brzoski, Bożeny Brzozowskiej, Piotra Gajdy, Rafała Gawina, Seweryna Górczaka, Piotra Groblińskiego, Izabeli Kawczyńskiej, Krzysztofa Kleszcza, Mariusza Cezarego Kosmali, Karoliny Kułakowskiej, Pawła Łęczuka, Macieja Meleckiego, Macieja Roberta, Józefa Obory, Marzeny Orczyk-Wiczkowskiej, Jolanty Stelmasiak. Na plakacie znalazł się także mój wiersz pt. Nikt za ciebie (widoczny na zdjęciu).

Szczegółowy wykaz miejsc, w których można będzie spotkać plakaty z wierszami jest dostępny tutaj.

Ludzie! Szukajcie poezji!

A jeśli komuś uda się namierzyć plakat z moim wierszem i zrobić mu zdjęcie, które następnie prześle mi pocztą elektroniczną, w ramach rewanżu otrzyma ode mnie autorski egzemplarz Łowienia spod lodu (Biblioteka „Frazy”, Rzeszów 2008). Zapraszam do zabawy.

Jeszcze zdarzają się wiersze: „Sirenia” Konrada Cioka

2010-11-21T08:39:00.002+01:00

Wraz z najnowszym, ósmym już, numerem kwartalnika literackiego „Arterie” trafi wkrótce do Empików także drugi zbiór wierszy Konrada Cioka pt. Mamałyga. Polecam Państwa uwadze ten tomik, a na zachętę chciałbym podzielić się wierszem zamykającym go pt. Sirenia.

9 listopada br. miałem przyjemność uczestniczyć w spotkaniu promującym pismo i dołączoną do niego książkę w Śródmiejskim Forum Kultury — Domu Literatury w Łodzi. O „Arteriach” opowiadał Przemysław Owczarek, a w krzyżowy ogień pytań wzięli autora Mamałygi Rafał Gawin i Maciej Robert. Spotkanie to utwierdziło mnie w przekonaniu, że Konrad Ciok to człowiek wielu talentów, będący nie tylko dobrym poetą, ale także świetnym fotografem, a ponadto, co uderzyło mnie najbardziej i nie jest chyba dość częste, doskonałym interpretatorem swoich wierszy, tzw. zwierzęciem scenicznym. Słuchałem go z prawdziwą przyjemnością, a sądząc po reakcji publiczności, przyjemność ta nie była wyłącznie moim udziałem.

Poniżej wiersz i krótka rozmowa z Konradem Ciokiem. Zapraszam do komentowania i dzielenia się swoimi spostrzeżeniami.

Sirenia

TR

Kiedy zaczynałem pisać, wcale nie wiedziałem,
że przedwcześnie umrę, a te brzydkie słowa
zastąpią mi sękatą trumnę. Że każdego ranka
na moim grobie będą kwitnąć kwiaty, lecz wieczorem

zwiędną, gdyż tam, gdzie mnie położą, klimat
będzie suchy. Kiedy zacząłem pisać, nie myślałem
wcale, że mnie to odwiedzie od dróg prawych
i trudnych, a zaniesie w pola. Że proso i mąka,

i nasiona maku będą mi wystarczać, bo będą
musiały, a w niedługim czasie i tego zabraknie.
I zostanie kamień. Nie o tym myślałem, zabierając
głos w sprawach ważnych jak śnieg

lub podobnych niebu. Nie myślałem o tym,
a właśnie to weszło, powoli, pod paznokcie.

Robert Rutkowski: Skąd pomysł nadania książce tak osobliwego tytułu jakim jest Mamałyga?

Konrad Ciok: Kiedyś w II Programie Polskiego Radia, w audycji Zapiski ze współczesności, miałem okazję wysłuchać opowiadania Franceski Michalskiej, lekarki i pisarki. W powieści Cała radość życia. Na Wołyniu, w Kazachstanie, w Polsce opisuje trudy swojego dzieciństwa, młodości:zesłanie do Kazachstanu, głód i doświadczenie śmiertelności. Mamałyga,tradycyjna potrawa biedoty — o ile potrawą nazwać można ugotowaną, kukurydzianą mąkę — pojawia się tam jako największe szczęście. Po tygodniach nieopisanego głodu — rondel pełen tej pożywnej papki.

Nie wiedzieć czemu, w moich okolicach (centralna Polska),mamałygą nazywano coś rozbełtanego, niespójnego, nieudanego. Konstrukcja tej książki to taka pozorna mamałyga: kilka wierszy, dwa poematy i jeszcze proza...Mam jednak nadzieję, że po przeczytaniu ta struktura okazuje się przejrzysta i z tej mamałygi w umysłach czytelników zrobi się co najmniej szarlotka.

RR: Powiem Ci szczerze, że nie było mi łatwo wybrać wiersz,o którym chciałbym z Tobą porozmawiać. W Mamałydze zamieściłeś co najmniej kilka tekstów, które mnie zatrzymały, chociażby otwierający tomik Dreszczyk,czy wzruszający i bardzo prawdziwy, szczery wiersz Korespondencje. Majdedykowany Twojej mamie. Ostatecznie zdecydowałem się na wiersz zamykający tom pt. Sirenia, opatrzony inicjałami TR. Pierwszy wiersz, wspomniany już Dreszczyk,również opatrzyłeś inicjałami — AS. Rozszyfrujmy je. Otwierasz książkę tekstem dedykowanym Andrzejowi Sosnowskiemu, a zamykasz tekstem dla Tomasza Różyckiego.Czy tak właśnie postrzegasz swoją twórczość, umiejscawiasz pomiędzy tymi dwoma autorami? Dlaczego zdecydowałeś się na taką właśnie dedykacyjną klamrę?

KC: Nie jestem szczególnie ortodoksyjnym wyznawcą jakiejkolwiek szkoły pisania. Jest wielu poetów, którzy pociągają mnie swoją dbałością o brzmienie języka. Wśród polskich autorów wymieniłbym właśnie Sosnowskiego, Różyckiego, Pasewicza, czy Świetlickiego. Tą dedykacyjną klamrą chciałbym niejako podać dłoń tym Autorom. Oba te teksty nawiązują do bardzo konkretnych wierszy — Dreszczyk do zoomu, a Sirenia do cyklu sonetów z Kolonii. Wykazałbym się wielką nieskromnością mówiąc: „Tak,umiejscawiam się między tymi dwoma autorami”. Mogę do nich co najwyżej pomachać,tam z dołu, gdzie jestem. Mam bardzo duży dystans do swojego pisania, nie zajmuję się nim jakoś szczególnie systematycznie, jestem daleki od tego, by ustawiać kogokolwiek (tym bardziej siebie) w jakiejkolwiek hierarchii. Jest w tym kraju wystarczająca liczba ludzi, którzy znajdują w tym upodobanie.Skłamałbym jednak, gdybym powiedział, że nie lubię tej książki. Gdyby tak było,zostałaby w kajeciku, zeszyciku, na parapeciku, w kuchence letniej, na działce w Lubuskiem.

RR: Kiedy zaczynałem pisać, wcale nie wiedziałem,/ że przedwcześnie umrę. Teraz już wiesz? A może jest tak, że każda śmierć jest przedwczesna, bo nigdy nie jesteśmy na nią gotowi?

KC: I to, i to. Bardzo wcześnie śmierć się upomniała o mnie.Przez całe dzieciństwo byłem karmiony opowieściami, jak to były już kupione ubranka na mój pogrzeb, jak to odmawiano operacji, bo rokowania były beznadziejne, jak to się jeden lekarz wstawił (za wielką łapówkę) i pokroił dziecku głowę. I dziecko zdrowiało. Nie mam złudzeń, nie dożyję późnej starości. Mam też wokół siebie wystarczająco dużo przykładów na to, że „późna starość” okazuje się bardzo męcząca dla samej „późnostarej” osoby, jak i jej otoczenia. Nie chciałbym nigdy stać się dla nikogo ciężarem. Z drugiej strony,cała ta historia ani trochę nie uodporniła mnie na śmierć. Nie wiem, może jest to jakiś rodzaj egotyzmu, samolubstwa, że kiedy myśli się o odchodzeniu,zaczyna się od pytań: „Ale co ze mną?”, „I po co to wszystko?”, „To już? Tyle”?Teraz już nic nie będzie?”. No, jest to lekko dramatyczne, tym bardziej, jak sądzę, kiedy się ma 23 lata i kilka planów na przyszłość.

RR: Powstrzymaj mnie, jeśli zagalopuję się w interpretacji.Pierwszą i drugą strofę wiersza czytam po części jako odwołanie do jednej z najbardziej znanych ód Horacego, zaczynającej się od słów Exegi monumentum aereperennius. Poezja jest dla Ciebie, jeśli nie trwałym pomnikiem, to taką właśniesękatą trumną, w której zamykasz swoje życie?

KC: Mówienie o tej poezji per pomnik jest, wydaje mi się,lekkim nadużyciem słowa pomnik. Piękny pomnik to ostatnio w Rio de Świebodzinejro postawili nasi katoliccy, biali bracia, z rynnami odprowadzającymi wodę z głowy Jezusa do jego stóp. I z Tesco. A mówiąc poważniej, nie sądzę, by ta poezja przetrwała jakoś szczególnie długo w pamięci czytelników, czy też historyków literatury, przez co bliżej jej do owej trumny. Kiedy przeczyta się poemat Nieurodzaj widać to,zdaje mi się, dosyć dokładnie.

RR: W drugiej strofie mówisz: Kiedy zacząłem pisać, nie myślałem/ wcale, że mnie to odwiedzie od dróg prawych/ i trudnych, a zaniesie wpola. O ile owe pola są dla mnie interpretacyjnie jasne, o tyle pozostała część tego fragmentu już taka oczywista nie jest. Co chce nam powiedzieć podmiot liryczny tym fragmentem? Że poezja i język wyprowadzają nas raz za razem w pole to, jak sądzę, wiemy obaj doskonale, ale czy poezja nie jest drogą prawą, drogą trudną? Rozumiesz twórczość jako życiowe pójście na łatwiznę?

KC: Nie, nie. To jest troszkę taki żart, polegający na tym,że to „życie literackie” jest strasznie niszczące. Wszystkie te spotkania literackie, wódka, piwo, kobiety-poetki, ogromna intensywność doznań — to są te„pola” (oczywiście na pewnym tylko poziomie odczytania). Życie natomiast porządnego, katolickiego, białego, heteroseksualnego obywatela naszego kraju,zatrudnionego np. jako operator wózka widłowego albo kierownik oddziału banku,jest drogą prawą i trudną — z naciskiem na prawą. No, powiedz sam, czy idąc do Urzędu Skarbowego i odpowiadając na pytanie o zawód: „poeta” wzbudzimy coś więcej poza ironicznym uśmiechem?

RR: Kluczowym punktem wiersza, który zatrzymuje i niejako wybija z płynnej lektury, jest jedyne krótkie zdanie w tym tekście (I zostanie kamień), cały utwór jest pisany dość długimi, złożonymi zdaniami, a tu nagle taki kamień, o który czytelnik potyka się podczas lektury.

KC: Kamień tutaj jest właśnie taką przeszkodą. Kiedy się już zbierze zboże, ziemniaki, czy co tam ktoś jeszcze na wsi sieje, kiedy się już zaorze i zabronuje pola, to się zbiera kamienie, żeby siewnik się nie zapchał, żeby potem kombajnowi nie złamało się ostrze, albo żeby kopaczka do ziemniaków sięnie zablokowała. Poza tym kamień jest tu również czymś bezuczuciowym, pozbawionym, no kamieniem jest.

RR: Liryka roli, jak mówisz w jednej z miniatur prozatorskich... Z tego wiersza wynika natomiast, że poezja dla Ciebie to zajmowanie się rzeczami mało ważnymi i ulotnymi, chwilowymi (śnieg), a także majestatycznymi i pięknymi, jednak nieosiągalnymi (niebo). To one wywodzą Cię w pole przez to, że są właśnie takie, jakie są?

KC: Troszkę tak. Ale jest, mam wrażenie, w tym wierszu nieco więcej dystansu do poezji, niż wyczytałeś, co oczywiście nie jest ani troszkę przytykiem. „Niebo” i „śnieg”, tak jak „różane ogrody rozkoszy” to takie schematyczne tropy literackie służące początkującym autorom do konstruowania obrazów w wierszach. Obcowanie z literaturą, z szeroko pojętą kulturą, uwrażliwia. Jest to stwierdzenie dość banalne, ale potrzebne. Tak jak potrzebne jest nawoływanie do czytania, do znoszenia utrzymania zerowych, bądź niskich stawek VAT za książki.

RR: Wiersz zamykasz znakomitą frazą: A właśnie to weszło, powoli, pod paznokcie. Interpretuję to jako swego rodzaju „przebudzenie się wtrumnie”, jałowe drapanie we wieko, próbę wyjścia poza poezję, próbę — powiedzmy — daremną, bo kto raz dał się wywieźć w pole poezji, drogi powrotnej nie znajdzie. Mylę się?

KC: Nie mylisz się. I strasznie mi się ta interpretacja podoba.

RR: Na czwartej stronie okładki tomiku Maciej Robert pisze: LekturaMamałygi to doświadczenie metafizyczne, a jednocześnie do bólu fizyczne. Zgadzasz się z tym? Czym dla Ciebie jest ta książka, co mówi o Tobie? Co z Ciebie ocala?

KC: „Do bólu fizyczne”. To dla mnie ważne stwierdzenie, bo wiele z rzeczy opisanych w tej książce dotyczy bólu, tego krystalicznie czystego, gorącego, nie do zniesienia. Fizycznego bólu, z którym przez większość życia byłem za pan brat. I ta książka chyba trochę ten fizyczny ból oswaja. Ale też pokazuje, mam wrażenie, rozpacz i zawód spowodowany tym bólem, niemożliwością aktywnego przejścia przez młodość i życie, przez chorobę i ból właśnie. Nie jestem jednak pewien, czy powinienem w ten sposób mówić o tej książce. Chciałbym, aby czytelnicy sami odgadnęli jej sensy. Mnie jest nieskończenie dobrze z tym, że książka ujrzała światło dzienne i że spotykam się z pozytywnym jej przyjęciem.

__________

Konrad Ciok (ur. 1987) — debiutował tomem Brudne Kino (Staromiejski Dom Kultury, Warszawa 2006). Wiersze publikował m.in. w „Akcencie”, „Arteriach”, „Fa-arcie”, „Kresach”, „Kursywie”, „LiteRacjach”, „Odrze”, „Ricie Baum”, „Secesji”, „Toposie”, „Undergruncie” i „Wakacie”. Finalista Konkursu im. K. Janickiego. Tłumaczony na język niemiecki. Edytor katalogu festiwalu Łódź Design 2010. Obecnie mieszka w Łodzi, gdzie studiuje i fotografuje.

Jeszcze zdarzają się wiersze: „Światłoczułość” Piotra Gajdy

2010-10-07T20:01:00.003+02:00

Po raz pierwszy na Światłoczułość Piotra Gajdy trafiłem w antologii prezentującej wiersze laureatów VII Edycji Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. C. K. Norwida. Wracałem do tego tekstu wielokrotnie, wchodziłem w klaustrofobiczne obrazy rodem z Hostelu, w mroczną sień, w ciemność przedzieraną co chwilę światłem astmatycznej żarówki. W końcu czytałem na głos, za każdym razem powtarzając jak mantrę: jeszcze zdarzają się wiersze.

Kiedy dostałem egzemplarz autorski Zwłoki, tomiku, z którego pochodzi Światłoczułość, był to oczywiście pierwszy wiersz, którego poszukałem w spisie treści. I tu spotkała mnie niespodzianka. Tekst, który nie tak dawno zrobił na mnie ogromne wrażenie, tutaj prezentował się skromniej, był nieco krótszy, pozbawiony kilku sugestywnych obrazów. Czy stracił przez to swoją siłę rażenia i to, co zwykłem nazywać płynnością poetyckiej narracji? Trudno powiedzieć. Na pewno wciąż pozostaje jednym z lepszych wierszy, jakie zdarzyło mi się ostatnimi czasy czytać.

Przywiązany do pierwszego wrażenia, bardzo długo zastanawiałem się, którą wersję Światłoczułości tutaj zamieścić. Zdecydowałem się ostatecznie na tę tomikową, ponieważ jest to ostatnia autorska odmiana tekstu i z tego powodu potraktowałem ją jako wiążącą.

Poniżej wiersz i krótka rozmowa z Piotrem Gajdą. Zapraszam do komentowania i dzielenia się swoimi spostrzeżeniami.

Światłoczułość

Dusza ulatnia się jak gaz z piecyka, ciało to prodiż,
który kopie prądem. Wyjmuję z niego dziecko,
spalone i czarne. Lubisz zapach markerów, tatusiu,
narysujesz słoneczko? Weź żółty, do pępka dorysuj
promienie i zacznie świecić, żebym przestała się źle śnić.

Komu, córeczko? Matce, z którą w polarną noc sadziłem
las, żeby w chłodny poranek nie zabrakło opału? Mnie,
bo wpatrywałem się w astmatyczną żarówkę, aż oślepłem
i usłyszałem, jak ciemność ustępuje przed jej suchym

kaszlem? Należałaś do niej, chowała cię po kątach
albo w mrocznej sieni. Dała nam ciebie i odebrała, a teraz
poniewiera się w piekle. Wciąż mamy prąd i odwiedzają nas
iskry, od których wcale nie jest jaśniej. Nasze cienie robią się
szare. Pod podłogą bije serce myszy.

Robert Rutkowski: Nie jest to kwestia najważniejsza, pozwól jednak, że od niej zaczniemy. Czytałem co najmniej trzy wersje Światłoczułości. Dlaczego je publikowałeś? Nie lepiej było poczekać na wersję, którą uznałbyś za ostateczną?

Piotr Gajda: Tak,to należy wyjaśnić. Jak wiesz, uważny poeta „stwarza wiersz” do samego końca, ze zrozumiałych względów będąc jednocześnie nie tylko jego autorem, ale także jego pierwszym czytelnikiem i krytykiem. Kwestia polega na tym, gdzie stawia cezurę,wskazuje moment, w którym uważa swój tekst za skończony. Dla mnie taką chwilą jest publikacja wiersza w książce, nie w czasopiśmie literackim, nie w Internecie i nie, dajmy na to, w jakiejś antologii pokonkursowej. Oczywiście, wchodzimy tutaj na grząską ścieżkę, bo druk kilku wersji tego samego wiersza w różnych miejscach to ewidentny brak dyscypliny, ale i świadectwo pewnej epistemologii.

RR: Czy tomikowa wersja wiersza jest wynikiem Twojej pracy nad tekstem, czy może raczej współpracy z Przemkiem Owczarkiem, który był redaktorem Zwłoki? W jaki sposób w ogóle pracujesz, jeśli to nie tajemnica?Dajesz się ponieść obrazom, a potem w nich „sprzątasz”, czy może proces pisania jest ściśle podporządkowany myśli i temu, co chcesz danym tekstem powiedzieć?

PG: „Przepracowywałem” Światłoczułość raz, może dwa razy, ponieważ po opublikowaniu jej pierwszej wersji (bodajże na portalu poetyckim Poezja Polska) zdumiałem się, kiedy czytelnicy odebrali ten wiersz wyłącznie jako tekst o dzieciobójstwie, odwołując się do strasznego zdarzenia z Łodzi (z powodów socjalnych matka mordowała tam swoje nowonarodzone dzieci, a potem wspólnie z mężem ukrywała je w beczkach). Tymczasem ja o wspomnianej zbrodni w ogóle nie myślałem, nie brałem jej pod uwagę jako leitmotivu mojej historii. Dlatego też,aby uciec od tej interpretacji, zrezygnowałem z jednego z rekwizytów wiersza, którym początkowo była właśnie tak jednoznacznie kojarząca się beczka. Już w trakcie mojej współpracy z Przemkiem Owczarkiem wiersz przybrał jeszcze inną postać — zwłaszcza w puencie. Tu muszę wrócić nieco do historii. Otóż Przemek był również redaktorem mojego debiutu. Wówczas nie zgodziłem się na żadne zmiany w układzie Hostelu, a zaledwie na zmiany kosmetyczne w samej materii wierszy. Tym razem przystałem na wszystko, ponieważ w pewnej chwili utraciłem pewność co do tego, czy napisałem wystarczająco dobrą rzecz, by pozwolić sobie na komfort nie przyjmowania do wiadomości żadnych uwag na temat jej zawartości i konstrukcji. A i mój redaktor podszedł do tych wierszy w ich pierwotnej postaci dosyć krytycznie. Dlatego tym razem pozwoliłem mu ingerować znacznie głębiej w strukturę tekstu, zachowując oczywiście przy tym całkowitą niepodległość, ponieważ cały czas rozmawiamy o formie, a nie o treści. Jeśli mam być szczery, to moja puenta dzisiaj podoba mi się bardziej, niż ta zapisana w formie poredakcyjnej. Niemniej wersja z książki jest wersją ostateczną tego wiersza. Jeśli zaś chodzi o tzw. technikę… Zawsze najpierw myślę o tym, co mam do przekazania i czy nie jest to zbyt egoistyczne; czy wiersz, który mam zamiar napisać, nie będzie tekstem adresowanym wyłącznie do mnie. Jednym zdaniem, czy jego egoizm nie przeszkodzi mu w zdobyciu się na pewien uniwersalizm. Następnie szukam tego, co nazywam „frazą otwarcia”, klucza otwierającego bramę mojej wyobraźni i języka. Cała reszta to już obszar mistyki i intuicji, który trudno jest mi do końca zdefiniować.

RR: Pamiętasz okoliczności powstania tego wiersza?

PG: Doskonale pamiętam, skąd wzięła się jego „fraza otwarcia”. W tym przypadku był to wers: Lubisz zapach markerów, tatusiu...?. Słowa te wypowiedziała moja córka, adresując je wówczas do mamy (żona jest plastyczką i akurat wykonywała w domu jakieś prace zlecone, posługując się właśnie tym narzędziem). To pytanie w jakiś sposób zafascynowało mnie, dlatego postanowiłem je wykorzystać. Aby móc z kolei dogłębnie odpowiedzieć na Twoje pytanie,ujawnię coś ze swojej prywatności. Otóż mamy z żoną dwójkę dzieci, a powinniśmy mieć trójkę. I to drugie w kolejności dziecko, któremu natura nigdy nie pozwoliła przyjść na świat, czasem mi się śni. Od dawna nosiłem się z zamiarem napisania o nim wiersza, ponieważ odkryłem, że pod względem emocjonalnym doświadczam poczucia straty…

RR: Przypuszczałem, że jest to wiersz także i o tym, jednak to sprawa tak delikatna, że nie miałem śmiałości Cię o nią zapytać wprost. Trudno zmierzyć się z takim wydarzeniem życiowo (mówię zperspektywy ojca), a co dopiero literacko. Czy, pisząc ten wiersz, czułeś, że dotykasz czegoś nieuchwytnego, niesłychanie ważnego, a jednocześnie kruchego? Domyślam się, że ostrożność, z jaką zasiadałeś do pisania Światłoczułości musiała być nie lada ciężarem…

PG: No tak, poeta to zazwyczaj „człowiek obdarty ze skóry”. To ten, który w każdym prawie wierszu dokonuje publicznej ekspiacji. W tym konkretnym przypadku obawiałem się popadnięcia w banał, jak i tego, że moje osobiste wzruszenie wystąpi z brzegów. Dlatego ręka musiała pisać pod dyktando poety, a dopiero na drugim miejscu pod dyktando ojca. Jak sam wiesz, taki podział to niezwykle cienka granica, albowiem takimi jesteśmy poetami, jakimi jesteśmy ludźmi i odwrotnie. Będąc człowiekiem z gruntu naiwnym, nie zakładam w tym przypadku jakiejkolwiek kalkulacji.

RR: Czym jest poezja, która nie ocala? Mam wrażenie, że ta myśl z wiersza Czesława Miłosza musi być Ci niezwykle bliska. Poprzez tę myśl czytam Hostel i Zwłokę.

PG: Z wiekiem otaczający nas świat wydaje się być wyłącznie pogorzeliskiem naszych marzeń i młodzieńczych idei. Jako poeci, jesteśmy w stanie uratować wyłącznie duszę, ponieważ ciało i tak w końcu sczeźnie. Musimy wciąż od nowa wykrzesywać z siebie akty ducha, a nie skupiać całej uwagi wyłącznie na aktach notarialnych. Nie myślmy od razu o ratowaniu całego narodu, zacznijmy od uratowania jednego człowieka — siebie.

RR: W Światłoczułości odnajduję niemal wszystkie konstytutywne cechy Twojej poetyki: sugestywne, dość klaustrofobiczne obrazowanie, płynną mimo swej gęstości frazę i charakterystyczny niepokój, który mówi, że jest jeszcze coś w tym wierszu, coś co rozgrywa się na drugim planie, poza słowami. Światłoczułość mogłaby się chyba bez problemu znaleźć w Hostelu, który, można powiedzieć, rozgrywa się w czterech ścianach świata.

PG: Nie mógłbym temu zaprzeczyć. I nie zamierzam. Pytanie brzmi, czy pisanie wciąż o tym samym staje się w końcu jałowe? Czy konstruowanie własnego świata za pomocą określonej dykcji to błąd, czy poetycka dojrzałość?

RR: Odpowiedziałeś już sobie na te pytania? W którą stronę pójdzie Piotr Gajda w swojej kolejnej książce?

PG: To jedno z tych pytań, na które nie umiem odpowiedzieć, a właściwie nie chcę. Roi mi się tylko w głowie, że tym razem spróbuję odejść od grzebania się w popiołach na tyle, na ile okaże się to w moim przypadku możliwe.

RR: Na poziomie samego już tekstu Światłoczułość jest dla mnie wzruszającym wierszem o daremności i próbie wyjścia poza nią. W samym języku wiersza czuje się natomiast rezygnację, jałowość podejmowanych wysiłków, by tę daremność przezwyciężyć. Alternatywą dla ciemnej scenerii tego tekstu jest światło, którym miało być dziecko, ale i ono okazuje się spalone i czarne, a więc skazane na ciemność już w chwili przyjścia na świat (ileż w tym Ciorana, z którego cytat posłużył Ci za motto tomiku). Słowem kluczem jest również pojawiający się w pierwszej i trzeciej strofie prąd, który interpretuję po bergsonowsku. Najbardziej przejmujący jest jednak dla mnie wspomniany motyw światła, prawdziwego, naturalnego światła, którego w zasadzie (poza tytułem) w tym wierszu nie ma. Gdy mówisz o świetle, jest ono sztuczne (narysowane słońce, które mimo najlepszych chęci przecież świecić nie będzie, żarówka, która co chwilę przerywa na moment ciemność, są wreszcie iskry, od których wcale nie jest jaśniej). Panuje tu szarość i cisza, w której słychać jedynie bijące serce myszy i nieregularny kaszel wspomnianej już astmatycznej żarówki.

PG: Wspominając Bergsona i Ciorana zacznijmy od tego, że ten drugi ostatecznie porzucił optymistyczną filozofię tego pierwszego, stając się nihilistą egzystencjalnym. Jakże ta cioranowska daremność ludzkiej egzystencji jest mi bliska! Jakże w szerszej perspektywie naszego życia uzasadniona! Gdyby tak dokonać jego rozbioru, kawałek po kawałku, pozostałaby sama prokreacja jako jego główny sens, a w dodatku ten najważniejszy, nie przesłonięty żadną religią, czy filozofią. Pozostałe nasze wysiłki są daremne wobec nieuchronnej śmierci, mają swoje uzasadnienie jedynie w kontekście woli przedłużenia własnego gatunku. Literatura jest jedyne pewną sztuczką podporządkowaną ułudzie stania się kimś nieśmiertelnym, próbą „życia po śmierci” dzięki pozostawionemu w pamięci innych ludzi śladowi, który tak naprawdę ma jedną na milion szansę żyć równie długo, jak chociażby nasze dzieci, kultywujące w jakimś sensie pamięć o nas we własnym życiu. Choćby dlatego nie przemawiają do mnie argumenty o tym, że moja poezja jest zbyt pesymistyczna. Pisanie o naszym zdeterminowanym losie jest przecież swego rodzaju katharsis.

RR: Ostatni wers interpretuję dwojako: podmiot liryczny wegetuje i słucha bijącego serca myszy w oczekiwaniu na śmierć, bo przecież nic się już nie wydarzy, a jeśli nawet, to i tak nie będzie jaśniej, lub też akceptuje takie właśnie życie, co sugerowałoby owo bijące serce. Tak czy inaczej, oba moje odczytania zbyt optymistyczne nie są. Co chciałeś powiedzieć tą puentą?

PG: Oprócz tego, o czym wspomniałeś, puenta mówi też o odwadze. O takim rodzaju odwagi, który — pomimo tego, że od narodzin jesteśmy postawieni przed obliczem śmierci — pozwala nam zmierzyć się z przeznaczeniem, nawet jeśli jest to męstwo myszy postawionej naprzeciw wieczności.

RR: Co ten wiersz mówi o Tobie?

PG: Zarówno ten wiersz, jak i wszystkie inne, które do tej pory napisałem i opublikowałem, mówi o mnie wyłącznie prawdę. Ja nie stylizuję życia, ja żyję.

__________

PiotrGajda (ur. 1966) — autor książek poetyckich: Hostel (Łódź 2008) i Zwłoka(Łódź 2010). Wiersze publikował m.in. w „Arteriach”, „Cegle”, „Frazie”, „Opcjach”,„Toposie” i „Tyglu Kultury” oraz w antologii łódzkich debiutantów „Na grani” (Łódź 2008). Nominowany do nagrody głównej Konkursu im. Jacka Bierezina (2007). Laureat kilkunastu konkursów poetyckich, m.in. im. K. K. Baczyńskiego, im. W. Bąka („Struna Orficka”), im. W. Gombrowicza („Przeciw poetom”), im. Z. Herberta („O liść konwalii”), im. Brunona Jasieńskiego („Euterpe na Wichrowym Wzgórzu”), im. M. Kajki, im. Wł. Reymonta, im. W. Sułkowskiego. Mieszka w Tomaszowie Mazowieckim. Wspólnie z Krzysztofem Kleszczem prowadzi blog BiałaFabryka.

Jeszcze zdarzają się wiersze: „Drzewo” Izabeli Kawczyńskiej

2010-09-25T20:46:00.002+02:00

Skłamałbym, gdybym napisał, że długo zastanawiałem się, jakim utworem rozpocząć cykl Jeszcze zdarzają się wiersze. Na wiersz Drzewo Izabeli Kawczyńskiej trafiłem po raz pierwszy na blogu Biała Fabryka, gdzie Piotr Gajda zamieścił go jako swój wiersz miesiąca. Od pierwszego czytania Drzewo zapuściło we mnie swoje korzenie, wrosło głęboko i nie pozostawiło obojętnym. Pamiętam późnowieczorną rozmowę z Piotrem za pośrednictwem komunikatora gadu-gadu, podczas której dzieliłem się swoimi wrażeniami po lekturze wiersza i zamiarem kupna tomiku Largo, z którego pochodzi Drzewo. To dzięki Piotrowi, który, jak się okazało, był dobrym znajomym Izabeli Kawczyńskiej, w połowie lutego 2010 r. trafił do mnie autorski egzemplarz Largo z imienną dedykacją. Autorkę poznałem osobiście miesiąc później, gdy wspólnie czytaliśmy wiersze podczas wieczoru literackiego poetów regionu łódzkiego pt. „Łódzka flota poetycka” w Tomaszowie Mazowieckim.

Poniżej wiersz i krótka rozmowa z Izabelą Kawczyńską. Zapraszam do komentowania i dzielenia się swoimi spostrzeżeniami.

Drzewo

Masz lat tyle co Jezus i nie chcesz umierać. Owoce
są cierpkie i ciężkie jak grzechy. W górze szkli się
słońce, zaprawione żółcią oko. Wilgoć nadciąga

od strony rzeki. Przynosi rustykalną słodycz, a ja
starzeję się przy tobie. Boisz się, że umrzesz w lipcu.
Jest lipiec. Drzewo, na którym wisisz, rodzi owoc.

Robert Rutkowski: W wywiadzie udzielonym Marcinowi Bałczewskiemu mówisz: Pisanie to podróż do wewnątrz, kontaktowanie się z własną podświadomością. Na tym polega cała tajemnica. Czy Drzewo jest właśnie taką pocztówką/pamiątką z podróży? Co mówi ten wiersz o Tobie?

Izabela Kawczyńska: Moje podejście do sztuki wyrasta z koncepcji Junga. To próba dotarcia do podświadomości własnej i zbiorowej, próba transgresji. Sztuka zawsze ma w sobie tajemnicę, której nie potrafimy objąć umysłem, dlatego może być bardzo blisko życia. Możemy analizować formę, język, symbole, ale jeśli chodzi o sam rdzeń tekstu, o ile ma być czymś samoistnym i pulsującym, nie powinien być łatwy do uchwycenia. Oczywiście, każdy wiersz przynosi jakąś wiedzę także i o mnie, ale, wiesz, tego nie trzeba mówić głośno.

RR: Pamiętasz okoliczności powstania tego wiersza?

IK: Pamiętam, że powstawał bardzo długo, przechodził wiele przeobrażeń i ciągle nie potrafiłam zbliżyć się ani o krok do przeczucia, które w sobie miałam. Bo zawsze tylko się zbliżałam do niego, nic więcej. To był dziwny czas w zawieszeniu pomiędzy miastem, które opuszczałam i życiem na wsi, o którym nie wiedziałam, czy będzie takie, jakim je sobie wyobrażam.
Kiedy byłam bardzo małą dziewczynką, myślałam o Jezusie jak o kimś może nie starym, ale naprawdę dorosłym w chwili ukrzyżowania. Jak o kimś, kto przeżył już tyle, że może umrzeć bez żalu. Drzewo powstało ze zderzenia tamtej dziecięcej perspektywy ze świadomością, że ktoś, kogo kocham, ma właśnie tyle lat co Jezus. I to jest próba akceptacji bezradności, bo miłość niczego nie jest w stanie zatrzymać, nikogo obronić. A mimo to kochamy i wierzymy, że nasi bliscy zawsze będą bezpieczni. Czy to nie dziwne?

RR: Symbolika drzewa jest dość bogata, wystarczy zajrzeć do Słownika symboli Kopalińskiego, gdzie przeczytamy m.in. o drzewie jako boskiej gwarancji odnowy, nadziei, płodności, zwycięstwa życia nad śmiercią, a cieniste i pełne owoców gałęzie często rozumiane są jako symbol kobiecości. Piszesz w wierszu: Owoce/są cierpkie i ciężkie jak grzechy, Wilgoć nadciąga// od strony rzeki. Przynosi rustykalną słodycz, a wszystko to pod zaprawionym żółcią okiem. Erotyka pod nadzorem, czy to już moja nadinterpretacja? Odnoszę wrażenie, że seksualność w większości Twoich wierszy jest, nazwijmy to, dość mroczna, często z domieszką poczucia winy (co wyraźniej widać w twojej poprzedniej książce). Czy miłość fizyczna to grzech, który przez to smakuje bardziej? Taka „cierpka słodycz”?

IK: Jeśli miłość fizyczna miałaby być grzechem, to życie, które bierze z niej początek także musiałoby być grzechem. Nie ma innej energii zdolnej powołać nowego człowieka. Pojęcie grzechu wymyślił człowiek, ciała i miłości fizycznej nie wymyślił człowiek. Jeśli mówię o grzechu, to rozumiem go jako brak autentyczności. I to jest grzech przeciwko sobie. Z jednej strony jest społeczeństwo, jego nakazy, zakazy i oczekiwania, a z drugiej naturalny dla dziecka stan totalności, przyjmowania tego, co zostało nam dane, bez soczewki jakiejkolwiek oceny, poza dobrem i złem. Zbyt często zapominamy, że ostatecznie ciało jest naszym jedynym domem.
Pierwsza książka, Luna i pies. Solarna soldateska, wyrasta z moich doświadczeń pracy psychologicznej z osobami chorymi psychicznie, co bardzo mocno widać w języku tych wierszy. Zastanawiałam się wtedy nad przyczynami cierpienia i dezintegracji. Bardzo szybko wyłoniły się trzy kwestie — moim zdaniem — osiowe dla schizofrenii: osobowość matki, brak akceptacji własnej seksualności i związane z tym poczucie winy, a przede wszystkim paraliżujący lęk przed śmiercią. Eros i Tanatos pozostają tematami tabu mimo ich trywializacji w kulturze masowej, ale ani przemilczanie, ani sprowadzenie do banału w niczym nie osłabia mocy praw, którym podlegamy jako istoty seksualne i śmiertelne.

RR: Dla mnie Drzewo jest przede wszystkim wierszem o nieuchronności losu, tak przynajmniej interpretuję klamrową budowę utworu. A o czym jest ten wiersz dla Ciebie?

IK: O tym, że los jest nieuchronny i niewzruszony. Ale także o odwiecznej ludzkiej nadziei, że zdołamy ten los zmienić i przebłagać. Francisa Bacona zapytano kiedyś, czy wybrałby nicość, czy piekło. Piekło, odpowiedział, w piekle do końca miałbym nadzieję, byłbym pewien, że kiedyś uda mi się uciec.

__________
Izabela Kawczyńska — wydała zbiory wierszy: Luna i pies. Solarna soldateska (Łódź 2008) oraz Largo (Olkusz 2009). Publikowała m.in. w „Cegle”, „Frazie”, „Pograniczach”, „Odrze”, „Re:presjach”, „Tekstualiach” i „Toposie”. Laureatka konkursów literackich (im. K.K. Baczyńskiego, R. Wojaczka, K. Ratonia, H. Poświatowskiej, Z. Herberta, M. Kajki). Za książkę Luna i pies. Solarna soldateska otrzymała II nagrodę w konkursie „Złoty Środek Poezji” na poetycki debiut książkowy roku 2008.

Jeszcze zdarzają się wiersze

2010-09-14T14:31:00.002+02:00

Po dłuższej przerwie wracam do prowadzenia bloga, jednak w nieco zmienionej formie. Postanowiłem, że będę zamieszczał tutaj wiersze, wobec których pozostaję bezradny, wiersze, które mnie zatrzymały i zachwyciły do tego stopnia, że poczułem wewnętrzną potrzebę podzielenia się swoim zachwytem z innymi. Mam nadzieję, że z czasem zamieszczane przeze mnie tutaj teksty ułożą się w prywatną antologię współczesnej poezji, będącą świadectwem tego, czym dla mnie jest poezja w ogóle, jak ją rozumiem i czego (jeśli czegokolwiek) w niej szukam i od niej oczekuję.

Tytuł posta, a także tytuł całego cyklu zamieszczanych tutaj tekstów zaczerpnąłem z wiersza jednego z moich ulubionych ostatnimi czasy poetów, Reinera Kunzego:

Replika

Skąd artysta może czerpać wyłączne prawo do przedstawiania składników tego, co przeżył i przecierpiał? Uważam, że byłoby niedemokratyczne...

Odpowiedź pewnego dziennikarza na prośbę, żeby zaniechać przeprowadzenia wywiadu, 24 sierpnia 1978

1

Są w nas ślady, które tylko sami
możemy zabezpieczyć

Jeżeli tylko potrafimy
z takiego drobiazgu
zdjąć odcisk

I wtedy jakaś dziewczyna, zagubiona,
odzyskuje ochotę do życia,
a prawdziwy czytelnik mówi:

jeszcze zdarzają się wiersze

2

Przy poecie nie przetrwa despota —
drugi

w jego państewku: wolnej
strofie

(przeł. J. Ekier)

Na pewno nie jestem zagubioną dziewczyną, która odzyskuje ochotę do życia, nie wiem, czy jestem nawet prawdziwym czytelnikiem, ale z pewnością wiem jedno: jeszcze zdarzają się wiersze.